تفاوت های تشریحی بین نیمکره ها در سیستم دستگاه عصبی

– تفاوت های تشریحی بین نیمکره ها

سالهای زیادی اعتقاد براین بود که نیمکره های چپ و راست علی رغم تفاوتهای کارکردی، از نظر تشریحی با هم یکسانند . گشویند[1] و لویتسکی[2] در سال 1968 گزارش دادند که بخشی از کرتکس گیجگاهی به نام پلانوم گیجگاهی[3] در نیمکره چپ 65% مردان بزرگتر از نیمکره راست است اندازه آن در 24% افراد در دو نیمکره برابر و در 11% نیمکره راست بزرگتر از نیمکره چپ است. در واقع اندازه این ناحیه برای افرادی که وقتی دیگران رادر حال نگاه کردن می بینند، می دانند که به کجا نگاه می کنند، به طور قابل توجهی بزرگ تر است پلانوم گیجگاهی شامل نواحی ای است که برای زبان اهمیت دارند. روشن است پلانوم گیجگاهی حتی قبل از رشد زبان، در نیمکره چپ نسبت به نیمکره راست بزرگتر است. وتیلسون[4] و پالی[5] 1973،مغز 14 نوزاد را که قبل از سه ماهگی مرده بودند، بررسی کردند.در12 نوزاد از 14 تا پلانوم گیجگاهی در نیمکره چپ بزرگ تر از نیمکره راست بوده است. اندازه آن به طور متوسط حدودا دو برابر بزرگتر بوده است. نشان داده شده بچه هایی که از آسیب به نیمکره چپ اختلال زبانی بیشتری نسبت به آسیب به نیمکره راست دارند.

در واقع ترجیح دستی که به برتری جانبی زبانی مربوط است، زودتر ازآنچه می پنداریم شروع می شود. نوزادانی که کمتر از سه ماه دارندقبل از رها کردن یک صفحه آن را به میزان طولانی تری در دست راستشان نگه می دارند نه در دست چپشان یکی از نشانه هایی که به طور متقاعد کننده ای اندازه پلانوم گیجگاهی راتعیین می کند طول شیار سیلویوس یا شیار جانبی (یکی ازشیارها یا چین های یک طرف کرتکس) است. در انسان شیار سیلویوس به طور متوسط درسمت چپ 14% بزرگتر از سمت راست است. درشامپانزه ها تنها 5% بزرگ تر است. در میمون ها دو طرف عملا با هم مساوی اند. ما هنوز نمی دانیم که چرا این تفاوتهای آشکار بین دو نیمکره در شامپانزه ها یافت می شود. اما به هر دلیل به نظر می رسد که تخصص یافتن انسانها در زبان گسترش استعدادهایی باشد که در نیاکان نخستین دور دست ما موجود بوده اند(کالات، ترجمه بیابانگرد و همکاران،1383).

2-5- ناقرنیگی های مغز (کارکردهای اختصاصی نیمکره ها)

درنگاه نخست دو نیمه ی مغز آدمی همچون تصویر آیینه ای یکدیگر به نظر می رسند، اما بررسی دقیق حاکی از وجود ناقرنیگیهای چند است. اندازه گیری های مغز در کالبد گشایی نشان می ده که نیمکره چپ تقربیا همواره بزرگ تر از نیمکره راست است. علاوه براین، در نیمکره راست رشته های عصبی درازی که مناطق بسیار دور از هم مغز را به هم ار تباط می دهند فراوان است، حال آنکه در نیمکره ی چپ رشته های بسیار کوتاه تری فراوان است که ارتباط های بسیار زیادی را در یک منطقه محدود میسر می کنند. بررسی موج نگاره های برقی مغز( [6]EEG) نشان می دهد درخلال فعالیت کلامی ، فعالیت الکتریکی نیمکره ی چپ افزایش می یابد در حالی که در خلال فعالیت فضایی، فعالیت برقی نیمکره ی راست بیشتر می شود.

به طور مختصر نیمکره راست: کل نگر، همگرا، رفتارهای هیجانی، احساساتی، خلاقیت و شهود را در بر می گیرد. و نیمکره چپ: جزء نگر، واگرا، قدرت تمرکز بالا برای مدتی، موضوعات منطقی ، ریاضیات و صحبت کردن را دربرمی گیرد.

لئوناردو اشلاینز[7] معتقد است مغز همه مهره داران دارای نیمکره می باشد واین دونیمکره کار و وظایف شبیه هم را انجام می دهند.در انسانها این دو نیمکره تخصص یافته تر هستندو عملکردهای متفاوتی انجام می دهند و معتقد است بارشد وبزرگ شدن مغز عملکرد نیمکره ها به دو قسمت تقسیم می شوند (گیبسون، 2002).

2-6- کارکرد نیمکره ای در مغز بهنجار

پژوهشهای انجام شده درباره تفاوت های بین نیمکره های مغزی درباره اینکه عدم تقارن نیمکره ای برای زندگی روزانه بشرچه معنایی دارد، حدس و گمانه زنی های زیادی به وجود آوردند.

بوجن[8] 1977، چنین نظر داده است که راه های دو گانه ای را که در آنها جهان یا فرآیندهای فکری اغلب وصف می شوند. دو نوع هوش نیمکره ای را نشان می دهند. طبق نظر بوجن امور دو گانه ای نظیر آنچه در زیرفهرست شده اند شواهد مربوطه به چگونگی پردازش اطلاعات توسط مغزهای چپ و راست هستند.

 

نیمکره راست نیمکره چپ
شهود عقل
واگرا همگرا
هیجانی واقع گرایانه
احساسی عقلانی
ممتد مجزا
احساسی ذهنی
آزاد جهت دار
بدون زمان تاریخی
کل گرایانه تحلیلی

 

همزمان متوالی

 

ذهنی عینی
کلی جزئی

 

 

کوشش برای یافتن امور دو گانه ای نظیر آنچه دربالا فهرست شد و سپس تبیین موجودیت آنها برطبق راه هایی که نیمکره های مغزی اطلاعات راپردازش می کنند، شیدایی نسبت به دو مقولگی نامیده می شود.

جره لوی[9] پژوهشگری که تمامی عمر خودرا وقف پژوهش درباره کارکرد مغز چپ ، مغز راست کرده معتقد است که گرچه می توان ، در شرایط خاصی، نشان داد که دو نیمکره به طور متناوب عمل می کنند، اما غیرممکن است که این کارکردها را در مغزهای بهنجار دست نخورده جدا کرد. یافته های اخیر همچنین نشان می دهند که نیمکره راست از نیمکره چپ حافظه برتری برای جزئیات الگوهای تصویری دارد، اما نیمکره چپ راهبردهای پیشرفته تری برای پی گردی در میان تصاویر دیداری دارد.

اشلاینز معتقد است زمانیکه نیمکره چپ توسعه پیدا می کند به مغز جستجوگر تبدیل می شود و توانایی این را دارد که برای مدت طولانی تمرکز پیدا کند بر روی جزئیات و حتی توانایی فکر کردن و طرح برنامه (برنامه ریزی) را داراست درزمانیکه نیمکره راست توسعه پیدا می کند به مغز جمع آوری کننده تبدیل می شودو توانایی دیدن مناظر وچشم اندازها و تحلیل ذهنی در همان زمان را داراست . درکل اشلاینز معتقد است که با توجه به کارکردهای دو نیمکره راست و چپ افراد می توان ویژگی های شخصیتی آنها را شرح داد.

توماس وست[10] معتقد است که ما با دیدن بهتر می توانیم یاد بگیریم . مغز ما انسانها از لحظه تولد به محرک های بنیادی پاسخ می دهد و بچه ها توسط تلویزیون و کامپیوتر خیلی بهتر و سریعتر یاد می گیرند. یادگیری از طریق موزیک ، فیلم ها و نرم افزارهای نمایشی خیلی سریعتر و نتیجه بخش تر از دیگر انواع یادگیری است.

مطالعات اخیرنشان داده اند که دربحث از تسلط نیمکره ها این دو نیمکره درانسان مستقل از هم نیستند ولی هرکدام مستقل ازهم کار می کنند (تخصص یافتگی) ولی در مجموع با تفاوتی که باهم در تخصص یافتگی دارند، مکمل هم هستند. (گیبسون، 2002).

2-7- کارکردهای نیمکره راست کرتکس مغزی

وقتی کشف شد نیمکره چپ سخن گفتن را کنترل می کند اغلب پزوهشگران تصور می کردند که نیمکره راست شبیه یک فرمانروای ضعیف است . یعنی نیمکره راست به طرق مختلف از نیمکره غالب حمایت می کنداما قطعا زیردست آن است. مطالعات بعدی با بیماران دوپاره مغز نشان داد که نیمکره راست بیش از آنچه محققین می پنداشتند، توانایی دارد. اولا اگرچه نیمکره راست معمولا نمی تواند سخن گفتن یا نوشتن را کنترل کند اما صحبت کردن ساده رامی فهمد. یک فرد دوپاره مغز که توصیف کلامی شی را می شنود می تواند با دست چپ (نیمکره راست) اشیا مختلف را لمس کند و شی توصیف شده را پیدا کند. مثلا یک بیمارپس ازدیدن نام یک شی در میدان بینایی چپ آن را نام می برد.چندین بیمار دوپاره مغز توانستند با دست چپ بنویسند یا قالبهای حروف را منظم کنند تا اطلاعات شناخته شده را فقط با نیمکره راست توصیف نمایند. آنها حتی به گونه ای عمل می کردند که انگار نیمکره چپ کنترل کننده کامل زبان گفتاری است.

علاوه بر این نیمکره راست می تواند بعضی کارکردها رابهتر از نیمکره چپ انجام دهد. یکی ازاین کارکردها کنترل تظاهرات هیجانی است پس از آسیب به نیمکره راست بیماران هم در نشان دادن چهره هیجانی وهم درفهم تظاهرچهره ایی دچار مشکل می شوند.حتی در افراد طبیعی ،سمت چپ صورت (که به وسیله نیمکره راست کنترل میشود) معمولا بیشتر می خندد و از بعضی جهات نیز این قسمت بیش از سمت راست صورت، هیجان دارد.

واضح است که نیمکره راست برای ایجاد محتوای هیجانی حتی در صحبت کردن مشارکت می کند. افرادی که از آسیب به نیمکره راست رنج می برند، انعطافی کمتر از میزان طبیعی دربیان هیجانی دارند. آنها همچنین در تفسیرهیجاناتی که مردم با تون صدا نشان می دهند، مشکل دارند. نیمکره راست کارکرد دیگری را نیز بهتر از نیمکره چپ انجام می دهد و آن بازشناسی پیچیده بینایی است. روشن شده است مخ بسیاری از مردمی که از آسیب به نیمکره راست رنج می برند گاهی اوقات در یافتن راه درست از میان چند راه و همچنین بازشناسی چهره ها مشکل دارند. مطالعه بیماران دوپاره مغز موجب شده تا اطلاعاتی اضافی درباره این کارکردهای تخصصی نیمکره راست به دست آید.

برای مثال ، یک بیمار دوپاره مغز می تواند معما را با دست چپ بهتر از دست راست حل کند، اگرچه که دست راست می تواند کلمات را خیلی بهتر از دست چپ بنویسد ، دست چپ رسم شکل جعبه ، دوچرخه و یا اشیا مشابه را بهتر انجام می دهد. در یک آزمایش از آزمودنی های دوپاره مغز خواسته شد تا یک شی سه بعدی را بدون نگاه کردن لمس کنند. سپس تصاویر دو بعدی از اشیا  نشان داده شد و به آنها گفته شد که الگوی دو بعدی را با شی لمس شده مقایسه کنند . آزمودنی ها این عمل را با دست چپ دقیق تر از دست راست انجام دادند. بنابراین به نظر می رسد که نیمکره راست برای بینایی پیچیده و اعمال فضایی تخصص یافته باشد.

با این وجود نیمکره راست برای انجام همه تکالیف بینایی و فضایی ضروری نیست ، در مطالعه بیمارانی که در اثرسکته از آسیب به نیمکره راست رنج می برند همانند افراد طبیعی توانستند محل نه شهر بزرگ را از روی نقشه دورنمای ایالات متحده تعیین کنند. این بیماران مثل افراد بهنجار فواصل بین محلهای نقشه کاغذی رابه دقت تخمین می زدند.

با این وجود وقتی آنها مجبور بودند تا دوتا ازاین وظایف رابا تصورمحل همان نه شهروتخمین فواصل بین آنهادر ذهن انجام دهند، اختلال زیادی نشان دادند. می توان گفت شواهدی درتایید این عقیده وجود دارد که نیمکره راست برای انجام تکالیفی که به بازنمایی درونی اطلاعات و تصورات بینایی-فضایی نیازمندند بسیار ضروری است.

شواهدی مبنی بر تخصص یافتن نیمکره ها در افراد سالم اگرچه تفاوتهایی بین دو نیمکره ، پس ازآسیب به جسم پینه ای آشکارتر می شود اما بعضی تفاوتها حتی در افراد سالم نیز وجود دارد. اما تفاوتها درافراد سالم کلا خیلی کم و متناقض هستند که تنها در افراد کمی آشکاراست. در آزمایش برای یک گروه بزرگ از دانشجویان راست دست دانشکده صدایی (مثل این) تلفظ شد . همچنین به این دانشجویان تعدادی کلمه که به صورت تصادفی منظم شده بودند و بعضی از کلمات روی یک گوشه نوشته شده بود ، نشان داده شد. دانشجویان موظف بودند تا هشت کلمه ای راکه هم وزن صدای (این) بود،بیابند. به نیمی ازآنان گفته شد که ازصفحه چپ به راست با دقت نگاه کنند درحالی که به نیمه دیگر گفته شد که با دقت از راست به چپ نگاه کنند. همه دانشجویان از این دستورات پیروی کردند اگرچه تعداد یکسانی کلمات هماهنگ در دو طرف راست وچپ به دست آمد، اما آزمودنیها به طور متوسط 43% کلمات را از سمت راست و 38% را از سمت چپ پیدا کردند. این تفاوت که از نظر آماری معنی دار است اما زیاد نیست مخصوص مطالعاتی است که در این زمینه انجام می شود. این نتیجه مشخص می کند که خواندن احتمالا با نیمکره چپ کنترل می شود . بنابراین اگر فردی به راست خیره شود که میدان بینایی نیمکره چپ است ، موفقیتش نسبتا بیشتر خواهد بود. این نتایج فقط برای راست دستان کاربرد دارد، چپ دستان نتایج بی ثباتی به دست می دهند با این وجود حتی در راست دستان نیز این نتایج قابل اعتماد نیست. همواره محتمل است که افراد به جهت پیش بینی شده خیره شوند،اگر آزماینده به جای قرار گرفتن در مقابل آنها ، در پشت آنها بایستد. وقتی آزماینده درمقابل آنها قرار می گیرد ممکن است موجب آشفتگی آنها یا بازداری رفتارهای طبیعی بشود (همان منبع).

 2-8- کارکردهای تخصصی نیمکره ها

2-8-1- نیمکره راست

  • استفاده از تصاویر برای پردازش
  • مهارت های دیداری ، ژیمناستیک
  • بخش حسی و غیر شفاهی مغز
  • به خصوصیات افراد ، تصاویرو…. فکر می کند
  • مسئول درک مستقیم، احساسات ، رویا، هیجانات، تصور کردن، ابتکار و خلاقیت ، رنگ، آگاهی از محیط و خاطرات
  • مسئول آهنگ (وزن)، حواس فیزیکی ، ریسک کردن، تنوع و انعطاف پذیری، یادگیری به وسیله تجربیات ، ارتباطات ، بازی و ورزش ، عرفان ، توجه به درون ، مزاح و شوخی
  • مهارتهای حرکتی
  • توجه به شباهت ها
  • نقاشی و کارهای دستی را ترجیح می دهد
  • در بروز فاکتورهای احساسی راحت و آزاد است
  • از دلقک بازی و مسخره بازی لذت می برد
  • در حال مطالعه می توانند تلویزیون نگاه کرده و موسیقی گوش کنند
  • در جمع بودن را ترجیح می دهند
  • معمولا حسی و شهودی
  • هندسه خوب
  • غیرقابل پیش بینی
  • ادراکات آن کل نگر است .قدرت نظم و طبقه بندی ندارد .قدرت درک ریاضیات را ندارد. مهارت مدیریت را بلد نمی باشد. خلاقیت و ذوق هنری دارد.
  • خیلا باف و فلسفی

2-8-1-1- موانع پرورش نیمکره راست

افکاری که مانع رشد و تکامل نیمکره راست می شوند عبارتند از :

  • من باید همیشه جدی باشم .
  • حق اشتباه کردن ندارم.من باید عاقلانه عمل کنم و گرنه
  • کاری که انجام می دهم باید خوشایند دیگران باشد.
  • اگر از نتیجه ی کاری مطمئن نیستم ، نباید انجام دهم باید همیشه دنبال رو آدمهای موفق باشم و شیوه های عمل آنها را تقلید کنم.
  • بر این باور باشم که آدم موفق کسی است که در انجام کارها همیشه ساده ترین و کوتاه ترین راه را برود.

2-8-1-2- راههای تقویت نیمکره راست

  • به مسائل به صورت کلی نگاه کنید نه جدی
  • سوالهای اگر و یا آنگاه را بپرسید و پاسخهای متفاوت پیدا کنید به خود مجال خیال بافی و فکرهای تخیلی بدهید
  • از گردش در طبیعت لذت ببرید و به اصوات و رایحه ها توجه کنید.
  • بازی های فکری داشته باشید
  • یادگیری را همیشه با کشیدن شکل و طرح انجام دهید نقاشی و طراحی را بیاموزید
  • رمان بخوانید و داستان را به مشکل تصویر در ذهن مرور کنید بیشتر نگاه و مشاهده کنید تا اینکه فقط گوش فرا دهید تصویر آرزوهای خود را در آینده ببینید به دنبال ارتباطات بین افراد و اشیا و موضوعات باشید.
  • در رساندن مطلب به دیگران یا درس خواندن از مثال یا دستگاه استفاده کنید.
  • دیگران را دوست بدارید ،احترام بگذارید و تشکر کنید.

 

2-8-2- نیمکره چپ

  • کنترل سمت راست بدن
  • سیستماتیک
  • تفسیر منطقی اطلاعات
  • بخش منطقی و شفاهی مغز
  • مسئول کارهای سخت.
  • چکیده سازی ، ساختاربندی ، نظم و تربیت ، قوانین ، زمان بندی ، ریاضیات ، دسته بندی، منطق، عقلانیت ، استلال استقرایی و….
  • مسئول جزئیات ، دانش، تعاریف، برنامه ریزی ، تعیین اهداف ، علم ، تکنولوژی ، ثبات و پایداری ، فعالیتهای فیزیکی، توجه به تفاوتها
  • زبان گفتاری و نوشتاری را ترجیح می دهد.
  • سعی در کنترل فاکتورهای احساسی دارد.
  • موسیقی سنتی
  • ریاضی خوب
  • دلقک بازی و مسخره بازی را نمی پسندند
  • برای مطالعه نیاز به سکوت و آرامش دارند
  • تنهایی را ترجیح می دهند
  • معقول و منطقی
  • مرکز به خاطر سپردن کلمات و اعداد است
  • مرکز حرف زدن و دستور زبان و ترتیب کلمات است. ویژگی مردانه دارد با جزییات سروکار دارد از انتقاد از دیگران هراسان است. پردازش اطلاعات و طبقه بندی را به عهده دارد .عجول است و حوصله ندارد .هرچند را فقط با حرف زدن توضیح می دهد و قدرت توضیح مطالب با مثال و شکل را ندارد .قدرت تخیل ندارد استعداد موسیقی و نقاشی ندارد قدرت خلاقیت و کشف ندارد .

2-8-2-1- موانع پرورش نیمکره چپ

داشتن عقاید و باورهای زیر مانع از پرورش نیمکره چپ می شود که عبارتند از :

  • نظم داشتن در زندگی به معنا محدودیت است (آزادی یعنی نداشتن چارچوب)
  • ریاضیات و اینگونه دروس خسته کننده و فرد می پندارد به هر زحمتی شده نباید با آنها روبرو شود.
  • توجه به جزییات ، تلف کردن وقت است.
  • نوشتن مطالب در زمان مطالعه وقت گیر و خسته کننده می باشد.

2-8-2-2- راههای تقویت نیکره چپ

  • جدول حل کنند.
  • کارهای هرروز را با جزییات مشخص یادداشت کنند و برنامه ریزی داشته باشند.
  • زمان مطالعه و درس خواندن خلاصه برداری کنند.
  • سعی کنند هنگام گوش دادن ، مطالب را به حافظه بسپارند.
  • افکار منطقی را تقویت کنند برای انجام کارها آنها را به مراحل کوچکتر تقسیم کنند و مرحله به مرحله کارها را انجام دهند .
  • مطالعات ریاضیات و فلسفه را جزو برنامه های خود قرار دهند.
  • بازی شطرنج و پازل را تمرین کنند.
  • مهارتهای مدیریتی را بیاموزند .
  • در طبیعت برای لذت بردن بیشتر از حس شنوایی استفاده کنند.
  • سخنوری و کنفرانس دادن را تمرین کنند.

بدلایل زیر نمی توان کارکرد هر نیمکره مغز را به صورت جداگانه و بدون ارتباط با یکدیگر در نظر گرفت.

  • عدم تقارن نیمکره ها مطلق نیست بلکه یک امر درجه ای است.
  • نواحی مختلفی در مغز است که باید فعالیتشان درهم ادغام شود.
  • هیچ دلیلی دیگری در دست نیست که چرا مغز اینگونه باید تکامل یافته باشد.
  • فراموش نکنیم که انسان دارای یک مغز با شکوه دو قسمتی است که هر یک ازآنها فعالیت تخصصی خود را دارند .

[1] -Gaschwind

[2] -Levitsky

[3]-planum temporal

[4] -witelson

[5] -pallie

[6]– Electroencephalogram

[7] -Leonard Shlaines

[8] -Bogen

[9] -Jerrelevy

[10] -west

Author: 92