b (1059)

پايان نامه کارشناسي ارشد رشته ارتباطات گرايش تحقيق در ارتباطات
ميزان همخواني سريال “مدار صفر درجه”
با ارزش‌هاي اخلاقي اسلام
حميد يزدي
استاد راهنما:
دکتر عليرضا كاوياني
استاد مشاور:
حوا صابرآملي
تابستان1388
بسم الله الرحمن الرحيم

پايان نامه کارشناسي ارشد رشته ارتباطات
گرايش تحقيق در ارتباطات
ميزان همخواني سريال “مدار صفر درجه”
با ارزش‌هاي اخلاقي اسلام
حميد يزدي
استاد راهنما: دکتر عليرضا كاوياني
استاد مشاور: حوا صابرآملي
تابستان1388
چکيده:‌
در تحقـيق پيـش رو جهـت گـيري رفـتارهـاي اخـلاقي شخصـيت‌هـاي مثبت، معـمولـي و منـفي سـريال “مدارصفردرجه” با روش تحليل محتوا بررسي شده است.
با توجـه به معيارهاي موجـود درمتـون اسلامي، رفتارهاي اخـلاقي و غير اخلاقي در دو زيـر مقـوله ارزشي و ضـدارزشي تقسيم‌بندي گرديده‌اند و در ادامه 86 رفتارطرح شده درسريال – كه جـمعاً 976 بار تكرار شده‌اند – با تعيين جهت گيري هر رفـتار، بررسي شـده است و منـظور از جهـت‌گيري اين اسـت كه اگـر رفتارشخـصيت‌هاي مثـبت ومعـمولي مؤيد اخـلاقيات باشد و رفتار غيراخـلاقي از سوي شخـصيت‌هاي منفي، ارائه شـده باشد، جهت‌گيري سريال مثبت ودر غير اين صورت جهت گيري منفي در نظر گرفته شده است.
بررسي رفتارها حاكي از آن است كه در سريال 491 مورد رفتار پسنديده‌ي اخلاقي معادل 3/50 درصد كل رفتارهـاي اخلاقي و غيراخـلاقي ديده مي‌شود؛ از مجموع 491رفتار پسنديده‌ي اخلاقي در 480 مورد جهت‌گيري سريال مثبت بوده و در 11 مورد جهت‌گيري سريال منفي بوده است.96 مورد رفتار واجب اخلاقي معادل 8/9 درصد از كل موارد، نمايش داده شده است؛ از مجموع واجبات اخلاقي در 92 مورد جهت‌گيري سريال مثبت و در 4 مورد جهت‌گيري سريال منفي بوده است.220 مورد گناه صغيره معادل 6/22 درصد كل موارد، نشان داده شده است؛ ازمجموع گناهان صغيره،در 137 مورد جهت‌گيري سريال مثبت و در83 مورد جهت‌گيري سريال منفي بوده است.169 مورد گناه کبيره معادل 3/17 درصد كل موارد احصا شده است؛ از مجموع گناهان کبيره در 112 مورد جهت‌گيري سريال مثبت و در 57 مورد جهت‌گيري سريال منفي بوده است.
نتايـج تحقـيق نشـان مي‌دهـد كه در سريـال به لحـاظ كمّي و با كدگذاري مساوي رفتارها ، 84 درصـد جهت‌گيري‌هاي سريال مثبت ودر جهت ترويج رفتارهاي اخلاقي بوده است و در مقابل 16 درصد رفتارها با جهت‌گيري منفي ارائه شـده اند.
واژگان کليدي: دين، اسلام، اخلاق، ارزش، ارزش‌ها و ضدارزش‌هاي اخلاقي، “مدار صفر درجه”.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
1- فصل اول: کليات تحقيق…………………………………………………………………….1
1-1- طرح مسأله……………………………………………………………………………………………………………2
2-1- ضرورت و اهميت تحقيق……………………………………………………………………………………….3
3-1- درباره‌ي سريال……………………………………………………………………………………………………..5
4-1- اهداف طرح………………………………………………………………………………………………………….7
5-1- سؤال هاي تحقيق…………………………………………………………………………………………………..8
6-1 تعريف مفاهيم…………………………………………………………………………………………………………8
2- فصل دوم: پيشينه و مباني نظري تحقيق……………………………………………..13
1-2- بررسي تحقيقات پيشين………………………………………………………………………………………..14
2-2- چهارچوب نظري تحقيق……………………………………………………………………………………….18
1-2-2- نظريه‌هاي مربوط به موضوع تحقيق……………………………………………………………18
2-2-2- تئوري کارکردگرايي ساختي………………………………………………………………………21
3-2-2- نظريه‌ي ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌حضور تسلي بخش……………………………………………………………………..22
4-2-2- جامعه‌پذيري……………………………………………………………………………………………23
5-2-2- ديدگاه هارولد لاسول………………………………………………………………………………..23
6-2-2- نظريه‌ي انباشتي……………………………………………………………………………………… 23
7-2-2- نظريه‌ي الگوگيري……………………………………………………………………………………….24
8-2-2- نظريه‌ي استفاده وخشنودي……………………………………………………………………………26
3-2- دين – اسلام – اخلاق – ارزش………………………………………………………………………………..26
4-2- کارکردها و ويژگي ارزش‌ها…………………………………………………………………………………….35
1-4-2- کارکرد………………………………………………………………………………………………………..35
2-4-2- ويژگي ارزش‌ها…………………………………………………………………………………………..36
5-2- ويژگي ارزش‌هاي ديني…………………………………………………………………………………………..36
6-2- تعريف رفتارهاي ارزشي و ضد ارزشي(از منظر اسلام)…………………………………………….38
1-6-2- ارزش‌ها و ضد ارزش‌هاي تحقيق……………………………………………………………………82
7-2- کارکرد رسانه از ديد رهبران انقلاب اسلامي……………………………………………………………..84
8-2- نقد محتوايي سريال………………………………………………………………………………………………….85
1-7-2- موارد مثبت سريال……………………………………………………………………………………………85
2-7-2- موارد منفي سريال…………………………………………………………………………………………….86

3- فصل سوم: روش تحقيق………………………………………………………………………..89
1-3- روش تحقيق……………………………………………………………………………………………………………90
1-1-3- جامعه‌ي آماري……………………………………………………………………………………………90
2-1-3- واحد ثبت و شمارش…………………………………………………………………………………..91
3-1-3- واحد متن(فحوا)………………………………………………………………………………………….91
4-1-3- روش جمع آوري و تجزيه و تحليل اطلاعات…………………………………………………92
5-1-3- تجزيه وتحليل اطلاعات……………………………………………………………………………….92
6-1-3- محاسبه‌ي حجم نمونه………………………………………………………………………………….93
7-1-3- قواعد کدگذاري…………………………………………………………………………………………93
8-1-3- متغير و رده‌هاي تحقيق………………………………………………………………………………..94
1-8-1-3- نام شخصيت ……………………………………………………………………………….95
2-8-1-3- نوع شخصيت……………………………………………………………………………….96
3-8-1-3- جهت‌گيري…………………………………………………………………………………..96
1-3-8-1-3- جهت‌گيري مثبت……………………………………………………….96
2-3-8-1-3- جهت گيري منفي………………………………………………………..97
2-3- تعريف عملي رفتارهاي ارزشي و ضد ارزشي در سريال………………………………………….97
4- فصل چهارم: يافته‌هاي تحقيق………………………………………………………….103
جداول فراواني……………………………………………………………………………………………………..104
5- فصل پنجم: بحث،نتيجه گيري و پيشنهادها……………………………………….117
1-5- بررسي يافته‌هاي تحقيق…………………………………………………………………………………………118
2-5- پيشنهادها…………………………………………………………………………………………………………….122
فهرست منابع و مأخذ……………………………………………………………………………………………125
فهرست جداول
جدول شماره‌ي1-3: جدول محاسبه ضريب پايايي تحقيق ………………………………………………………93
جدول شماره‌ي1-4: توزيع رفتارهاي مورد بررسي، بر حسب جهت گيري رفتار………………………104
جدول شماره‌ي2-4: توزيع رفتارهاي مورد بررسي، بر حسب نام رفتار……………………………………104
جدول شماره‌ي3-4: توزيع رفتارهاي پسنديده اخلاقي بر حسب جهت گيري رفتار………………….108
جدول شماره‌ي4-4: توزيع واجبات اخلاقي بر حسب جهت گيري رفتار………………………………..109
جدول شماره ي5-4: توزيع گناهان صغيره بر حسب جهت گيري رفتار………………………………….110
جدول شماره‌ي6-4: توزيع گناهان کبيره به تفکيک جهت گيري رفتار…………………………………….112
جدول شماره‌ي7-4: ميانگين ميزان محبوبيت بازيگران سريال مدار صفر درجه…………………………113
جدول شماره‌ي8-4: توزيع رفتارهاي مورد بررسي برحسب جهت گيري به تفکيک نوع شخصيت‌ها….114
جدول شماره‌ي9-4:توزيع خصائل مورد بررسي برحسب جهت گيري……………………………………115
فهرست نمودارها:
نمودار شماره‌ي (1-2) تقسيم بندي معارف اسلامي از ديدگاه مصباح يزدي………………………………….29
نمودار شماره‌ي (2-2) تقسيم بندي معارف اسلامي از ديدگاه شهيد مطهري………………………………..30
1-1- طرح مسأله
از ميان چهار کارکرد اصلي رسانه تلويزيون (تفريح و سرگرمي، اطلاع رساني، آموزش وارشاد) تمايل مخاطبان رسانه‌ي ملي در وهله‌ي اول استفاده از اين رسانه با کارکرد تفريح و سرگرمي است واغلب خانواده‌ها پس از فراغت از کار روزانه ، بخشي از وقت خود را به ديدن برنامه‌هاي شبکه‌هاي مختلف رسانه‌ي ملي خصوصا مجموعه‌هاي تلويزيوني اختصاص مي‌دهند. با اين پيش فرض که ارايه‌ي غير مستقيم آموزش‌ها در قالب کلي کارکرد سرگرم کننده با مقاومت کمتري از سوي مخاطب مواجه مي ‌شود و برد و تأثير بيشتري دارد. سريال‌هاي تلويزيوني با هدف‌گذاري سازماني، علاوه بر خصوصيت سرگرم کنندگي به دنبال ارايه‌ي آموزش‌هاي غيرمستقيم به جامعه هدف هستند.
پذيرش پيش فرض آموزش دروني و غير مستقيم سريال‌هاي سرگرم کننده‌ي تلويزيوني اما، باعث ايجاد اين نگراني نيز هست که تأمين هزينه‌هاي بالاي توليد و ميليون‌ها نفر ساعتي كه صرف توليد وعرضه‌‌‌‌ي برنامه‌هاي تلويزيوني – به ويژه مجموعه‌هاي پرمخاطب – مي‌شود، به دليل فقدان روش‌هاي علمي سنجش وارزيابي تأثيرات برنامه‌ها روي مخاطب، به ضد خود مبدل نشود و نتايج نامطلوب نداشته باشد.
در تحقيق حاضر تلاش شده كه با كنكاش در تعاريف دين و واكاوي ساختار و مؤلفه‌هاي دين و دينداري و همين‌طور اخلاق و اخلاق اسلامي‌‌‌‌، مجموعه‌اي كاربردي از تعاريف علمي براي تحليل محتواي اخلاقي سريال‌هاي تلويزيوني ارائه شود. البته بايد در نظر داشت كه با عنايت به
جامع‌الاطراف بودن دين حنيف اسلام و گستره‌ي وسيع اخلاق اسلامي كه در برگيرنده‌ي كل افعال انساني است ، احصاي عموم قواعد بيش از توان افراد و مجموعه‌هاي علمي است ولي بايد گفت كه “آب دريا را اگر نتوان كشيد هم به قدر تشنگي بايد چشيد”. بنابراين در اين تحقيق سعي شده است – در حد بضاعت – با احصاي بخشي از قواعد قطعي اخلاق اسلامي گردآوري شده در منابع معتبر اخلاقي، اين تعاريف و يافته‌هاي علمي در تحليل محتواي اخلاقي “سريال مدارصفردرجه” به‌كار گرفته شود.
چون فضاي حاكم بر سريال كه با تأثيرپذيري از مقطع زماني سريال، در برگيرنده‌ي طرح نظرات و گوشه‌هايي از عملكرد نحله‌هاي مختلف فرهنگي سياسي و مذهبي حاضر در سريال است – البته درحد طرح در يك مجموعه سرگرم‌كننده‌ي تلويزيوني – و حوادث جاري در اين مجموعه، مانند تصريحات و اشاراتي كه به “فرصت تاريخي بعد از شهريور1320، آغاز اقدامات عملي صهيونيست‌ها در تأسيس رژيم نامشروع اسراييل، فضاي حاكم بر جامعه بين‌الملل در سالهاي جنگ جهاني دوم و تأثيرات آن بر سيستم‌هاي كوچك‌تري مثل ايران و…” شده فرصت طرح چند نحله‌ي فرهنگي را در – قامت فرد يا افرادي به عنوان نماينده‌ي آن مشرب به خصوص – در اختيار نويسنده و كارگردان اين سريال قرار داده است. اين مشرب‌هاي فرهنگي و خرده فرهنگ‌هاي ديگري كه در سريال به نمايـش در مي‌آيند عبارت‌اند از: خانواده اصيل مسلمان(حاصل پيوند يك ايراني مسلمان معتقد با يك فلسطيني رزمنده…)، مجموعه‌هاي موازي ايراني كه هر يك قيموميت فرهنگي غير بومي را پذيرفته‌اند، همين‌طور نمايندگان مشرب‌هاي مختلف در فضاي دانشگاهي خارج از ايران. تضارب و تزاحم آراي اين مجموعه‌ها و افراد و همين‌طور كه با طرح نظرات ايراني ـ اسلامي، ايده‌آليستي، فرصت‌طلبانه، نازيستي، صهيونيستي و… فرصت مناسبي براي طرح ارزش‌ها در اختيار كارگردان قرار داده بود. و از منظر ديگر جذابيت‌هاي گوناگون فضاي حاكم بر سريال مثل ديالوگ‌هاي بازيگران، چندوجهي بودن قصه سريال و ساختار قابل دفاع مجموعه‌ي تلويزيوني”مدارصفردرجه” از يك سو، و اهميت اين رويكرد كه حتي برنامه‌هاي سرگرم‌كننده رسانه‌ي ملي جمهوري اسلامي ايران بايستي با هنرمندي به ترويج ارزش‌هاي اسلامي همت گمارند، اينجانب را بر آن داشت كه روي موضوع “ارزش‌هاي اخلاقي اسلام در سريال مدارصفردرجه” به حد بضاعت دقيق شوم. نوشتار پيش‌روي حاصل اين غور و بررسي دانشجويانه مي‌باشد.

2-1- ضرورت و اهميت تحقيق
بايستگي ترويج ارزش‌هاي اسلامي در رسانه‌ي ملي و تصوري كه در مورد سهولت ارائه رفتارهاي اخلاقي در قالب سريا‌ل‌هاي تلويزيوني در ميان سازندگان اين آثار احساس مي‌شود، باعث نگراني‌هايي است كه در آغاز نوشتار نيز اشاره‌هايي به آنها شد. بايد پذيرفت كه طرح موضوعات اخلاقي در سريال‌هاي تلويزيوني يك پديده‌ي سهل و راحت نيست، هر چند به دليل تجارب موفق و ماندگار تلويزيون پرداختن به اين موضوعات ممتنع و نشدني هم نيست.
شايد در بهترين وضع بتوان گفت ارائه‌ي رفتارهاي ديني به طور اعم و موضوعات اخلاقي- به عنوان موضوعات مورد بررسي در اين تحقيق- به طور اخص امري “سهل ممتنع”1است. سهل و راحت است چون تكليف برنامه‌ساز با بسياري از رفتارهاي اخلاقي و غير اخلاقي روشن است و باورهاي اخلاقي جامعه‌ي مخاطب با مجموعه‌هاي برنامه‌ساز متجانس و از يك حوزه‌ي هويتي هستند و اين امر مبناي فهم مشترك ميان مخاطب و برنامه‌ساز از است. ممتنع بودن موضوع هم ناشي از آن است كه اين يا آن فعل اخلاقي يا غير اخلاقي از كدام شخصيت و يا در چه فضايي سر ميزند. اين همان بزنگاه پر ريسك و خطر برنامه‌سازي براي يك جامعه‌ي ديني است. و حكايت گر اهميت و ضروريت تحقيق دانشجويانه‌ي پيش روست.
در اين تحقيق برآنيم با ارائه‌ي تعاريف علمي برگرفته از مباني اخلاقي اسلام و رسيدن به جهت گيري درست در مسير ارائه‌ي هنرمندانه‌ي موضوعات اخلاقي اين جهت گيري‌ها را در سريال “مدار صفر درجه” مورد مداقه قرار دهيم و توفيق يا عدم توفيق اين مجموعه را در اين حوزه بررسي كنيم. (بررسي جهت‌گيري‌هاي اخلاقي سريال هم به عنوان نفس جهت‌گيري و هم به عنوان جهت‌گيري افعال و خصلت‌هاي اخلاقي و غيراخلاقي توسط هر يك از شخصيت‌ها در موقعيت‌هاي مختلف).
در اين بررسي، هم خود جهت‌گيري في حد ذاته مهم است و هم جهت‌گيري درست و مورد توقع از هر يك از شخصيت‌ها؛ به اين موضوع در متن تحقيق بيشتر خواهيم پرداخت.
يکي ديگر از وجوه اهميت اين تحقيق، غور و بررسي خصلت‌هاي اخلاقي و ارزش‌گذاري جهت‌گيري‌هاي خصائل اخلاقي شخصيت‌هاست. در حد بيان ضرورت اين بررسي مي‌توان گفت، علاوه بر اهميت بررسي رفتارهاي اخلاقي در حوزه‌ها‌ي واجب مستحب، مکروه و حرام، معيار مهم ديگري نيز وجود دارد که بي‌توجهي به اهميت آن و ساده انگاري در ارائه‌ي آموزش‌هاي غيرمستقيم، باز هم در بزنگاه پيشتر گفته به نقض غرض مي‌انجامد. اين معيار مهم که در متن تحقيق بيشتر به آن مي‌پردازيم، نوع بيان هنري و جهت‌گيري‌هاي سريال در ارائه‌ي خصلت‌هاي اخلاقي است. کوشيده‌ايم در اين حوزه نيز به تعاريف کاربردي و قابل تعميم دست يابيم.

3-1- درباره‌ي سريال “مدارصفردرجه”:
سريال‌‌ تلويزيوني “مدار صفردرجه” در30 قسمت 50 دقيقه‌اي توليد ودرسال 1386 از شبكه اول سيما پخش شده است. شخصيت اصلي اين سريال، جوان دانشجوي ايراني به نام حبيب پارسا مي‌باشد كه در يك خانواده متعهد و مسئول ايراني (پدري ايراني: علي پارسا، كارمند مستعفي وزارت خارجه و منتقد سياست‌هاي دولت ومادري فلسطيني: آسيه ، پرستاري معتقد و دلسوز با رفتاري انساني) رشد يافته و درآغاز سريال درصدد ادامه تحصيل در يك دانشگاه معتبر خارجي است.
باهمكاري و مساعدت يكي ديگر از شخصيت‌هاي اصلي سريال، سرگرد فتاحي كه دوست خانوادگي پارساست با بورسيه حبيب پارس و اعزام او به فرانسه موافقت مي‌شود. با اين توضيح كه سرگرد فتاحي در موقعيتي قرار مي‌گيرد كه در مقابل دادن يك امتياز بزرگ(چشم پوشي از پيگيري قتل خاخام اسحاق) به تشكيلات صهيونيستي درايران، موافقت سيستم با پذيرش بورس تحصيلي حبيب پارسا را مي‌گيرد.
حبيب به فرانسه در آستانه‌ي جنگ دوم ميرود ودر كلاس چند مليتي ويا حداقل چند مسلكي يكي از دانشگاه‌هاي پاريس مشغول تحصيل مي‌شود و كم‌كم به همكلاسي خود، دختري يهودي به نام سارا آستروك دل مي‌بندد. اين دختر يهودي از يك سو مورد علاقه‌ي فرزند يكي از سران صهيونيست‌هاست (جرياني كه پيش‌تر پدر او را ترور كرده) و از سوي ديگر نزد دايي ضد صهيونيسم خود زندگي مي‌كند كه با چند سال تحقيق و جمع‌آوري اسناد پرونده‌اي افشا‌گرانه عليه صهيونيست‌ها آماده كرده است. آشنايي حبيب پارسا با اين يهودي غيرصهيون، پاي اين دانشجوي ايراني را به ماجراهايي باز مي‌كند كه با علت مخالفت سيستم در موردپذيرش بورسيه او تلاقي پيدا مي‌كند… .
حسن فتحي كه پيشتر با كارگرداني سريال “روشن‌ترازخاموشي” با محوريت داستان زندگي حكيم متأله ملاصدرا شيرازي، بخش‌هايي از مجادلات حكماي اماميه با اهالي و تعلق خاطر خود به مجموعه‌سازي در مورد تاريخ ايران(سياسي، اجتماعي، فرهنگي، علمي) نشان داده بود در اين مجموعه نيز به حواشي سالهاي پاياني جنگ جهاني دوم (تأسيس رژيم جعلي اسرائيل) در ايران پرداخته است. در داستان اين سريال شخصيت اصلي، جواني است ايراني كه در دهه‌ي 1320 براي ادامه‌ي تحصيل به فرانسه(مهد تمدن غرب) مي‌رود، در آنجا با دختري يهودي(يهودي ضربه خورده از صهيونيزم) آشنا مي‌شود و به او دل مي‌بندد… .
در كنار اين سه شخصيت اصلي(حبيب – سارا – فتاحي) شخصيت‌هاي محوري ديگر نيز وجود دارند كه هريك تأثير بسزايي در پيشبرد داستان به عهده دارند.
نام ساير عوامل و دست‌اندركاران سريال به ترتيب زير است:
كارشناس تاريخ عبدالله شـهـبـازي
طراح صحنه دکور و لباس ايـرج راميـن‌فــر
تدوين بابــک رضـاخـاني
مدير دوبلاژ بهــــرام زنـــــد
موسيقي فرديــن خلعتبـري
طراح گريم عبدالله اسکنـدري
مدير تصويربرداري مرتضي پورصمدي
تهيه‌کننده حسـن بشـکــوفه
نويسنده و کارگردان حســن فتــــحي
4-1- اهداف طرح
1 ـ شناخت رفتارهاي اخلاقي(رفتارهاي پسنديده) و ضد اخلاقي(رفتارهاي ناپسند)
2 ـ ميزان انطباق محتواي سريال “مدارصفردرجه” با ارزش‌هاي اخلاقي
5-1- سؤال‌هاي تحقيق
1-5-1- سؤال اصلي تحقيق
ـ آيا سريال در ارائه‌ي رفتارهاي اخلاقي موفق عمل کرده ونحوه‌ي ارائه‌ي ارزش‌هاي اخلاقي در سريال “مدار صفر درجه” با جهت گيري درستي انجام شده است؟

2-5-1- سؤال‌هاي فرعي تحقيق
ـ كداميك از ارزش‌ها و ضد ارزش‌هاي اخلاقي و به چه ميزان در سريال ارائه شده است؟
ـ ارزش‌هاي واجب وپسنديده‌ي اخلاقي تحقيق باكدام جهت‌گيري ‌و به چه ميزان به‌نمايش درآمده‌اند؟
ـ گناهان كبيره و صغيره‌ي سريال كدامند؟ جهت‌گيري آنها در سريال چيست؟ سهم هريك در سريال چه‌قدر است؟
ـ شخصيت‌هاي مثبت و منفي سريال كدامند؟
ـ خصائل و صفات اخلاقي مطرح شده در سريال كدامند؟ با كدام جهت‌گيري در سريال به نمايش درآمده‌اند؟
6-1- تعريف مفاهيم تحقيق
ارزش2
گيدنز مي‌گويد: “ارزش‌ها ايده‌هايي هستند كه توسط افراد و يا گروه‌هاي انساني در مورد اينكه چه چيزي مطلوب، مناسب خوب يا بد است، حفظ شده است. ارزش‏هاي مختلف جنبه‌هاي كليدي گوناگون فرهنگ‎‌هاي انساني را نشان مي‌دهند. آنچه با ارزش است، از فرهنگ خاصي كه در آن زندگي مي‌كند متأثر است”(Gidenss,1989,P.199).
“ارزش مفهومي است كه نشان دهندة مجموعه‌اي از گرايش‌هاي معياري(مركزي) نزد فرد در موقعيت‌هاي اجتماعي است كه هدف‌هاي كلي او در زندگي را برايش تعيين مي‌كند، هدف‌هايي كه در رفتار عملي يا لفظي او آشكار مي‌شود”(محمدخليفه، 1378، ص 55).
“ارزش را از بنيادي‌ترين عوامل در تبيين انديشه، عمل يا اعمال فرد و همچنين شكل‌گيري حيات اجتماعي دانسته‌اند”(ساروخاني، 1370، ص 844).
بروس‌كوئن(1369) در كتاب مباني جامعه‌شناسي مي‌نويسد: “ارزش‌ها احساسات ريشه‌دار و عميقي هستندكه اعضاي جامعه در آن شريكند، اين ارزش‌ها اعمال و رفتار جامعه را تعيين مي‌كنند. هر جامعه‌اي براي زندگي خانوادگي، حفظ موازين ديني، رعايت حقوق والدين، حفظ ادب و احترام به بزرگترها، ارزش بسياري قائل است، گرچه از اين ارزش‌ها تعبير و تفسيرهاي متفاوتي مي‌شود و به صورت وسيع و عميقي در هر جامعه‌اي رواج دارد”(ص 61).
بعضي از ارزش‌ها از مرزهاي ملي فراتر رفته و جوامع گوناگون را در بر مي‌گيرد. بطوري كه با وجود تنوع فرهنگي در جهان، مي‌توان از ارزش‌هاي جهان شمول سخن گفت: ارزش‌هايي نظير يكتاپرستي، صداقت، سخاوت، ارزش حيات انساني، برابري انسان‌ها با نژادهاي مختلف، نوع دوستي وكمك به هم نوع، صلح، عدالت، محبت، اعتماد، صداقت، آزادي و… در همه‌ي فرهنگ‌ها كم و بيش پذيرفته شده‌اند.

ضد ارزش3
هرآنچه از نظر اخلاقي و ديني ناپسنديده قلمداد شود، ضد ارزش است. “نيك گهر” كه به طبقه‌بندي ارزش‌هاي اجتماعي مي‌پردازد، ضد ارزش يا ارزش‌هاي نكوهيده را در قطب مخالف ارزش‌هاي مثبت قرار مي‌دهد. از نظر او “ضد ارزش‌ها، ارزش‌هايي هستند كه كاركرد اجتماعي ندارند و يا از نظر اجتماعي، غير اخلاقي تلقي مي‌شوند”(نيك گهر، 1371، ص 289).
اخلاق
“اخلاق بنا به تعريف عبارتست از مجموعه‌ي ملكات نفساني و صفات و خصائص روحي” (سادات، 1365، ص 22).
اخلاق جمع خُلق است. علماي اخلاق مانند مرحوم ملامهدي نراقي مي‌گويد: “خُلق [كه در فارسي خوي ناميده مي‌شود] يك حالت نفساني ثابت است كه موجب مي‌شود كارهاي مناسب با آن حالت، بدون نياز به فكر و دقت، به آساني از انسان سر بزند”(جامع‌السعادات، ج1، ص 46).
در اين تحقيق رفتار به معني وسيع الفاظ و كلمات گفته شده، اشارات و كنايات به كار رفته، حركات، افعال و… را شامل مي‌شود و ارزش‌ها تعيين كننده رفتارهاي خوب و بد محسوب مي‌شوند و فرد بر حسب ارزش‌هاي خود دست به انتخاب مي‌زند.
علماي اخلاق خُلقيات و صفات روحي و نفساني انسان را بر دو نوع تقسيم كرده‌اند:
1- فطري و طبيعي
2- اكتسابي و اختياري
مهدوي‌كني(1372) مي‌گويد: “صفات فطري، غرايز، احساسات و استعدادهايي است كه در طبيعت انسان نهاده شده است، و اختيار و عمل در تحصيل آنها هيچگونه دخالتي ندارند، مانند حس خداجويي، عرفان، كنجكاوي، حق‌طلبي، حب‌كمال، نيروي عقل و امثال آن از حالات روحي انسان، اين‌گونه قوا و صفات در حقيقت فصل مميز انسان از ساير حيوانات و جانداران در مرحله ذات و طبيعت اوست كه در نظام احسن آفرينش به وي اعطا شده است. در مقابل صفات اكتسابي آنگونه صفاتي را گويند كه در مقام عمل و اختيار به تدريج براي انسان حاصل مي‌شود… چنانچه ازاستعدادها و صفات خدادادي به خوبي بهره‌برداري نشود، صفات اكتسابي بد خواهد شد. در اين مرحله صفات و ملكات خوب را فضايل و مكارم اخلاق و صفات و ملكات بد را رذايل اخلاق نامند. اگر رفتار و كردار انسان متأثر از ملكات فاضله باشد، آن را محاسن اخلاق و آداب مي‌نامند و چنانچه از ملكات رذيله ناشي شده باشد، آن را سئيات و مَساوي اخلاق مي‌نامند”(ص80).

رسانه‌ي ديني
“دربررسي ويژگي‌هاي رسانه‌ي ديني ديدگاه‌هاي مختلفي وجود دارد، يك ديدگاه، ديد نقادانه به رسانه‌ي ديني است چنانکه “پستمن” به تأثيرات غير مثبت اين گونه رسانه‌ها اشاره مي‌نمايد. كتاب نابودي كودكي (1982) او نمونه عيني نقد رسانه‌اي اوست كه سعي دارد با طرح اين موضوع كه تلويزيون، آگاهي كودكان و بزرگان را از بين مي‌برد، برنامه‌هاي آن را تحليل مي‌كند و به عقيده‌ي او تلويزيون نمي‌تواند حالات معنوي و تجربيات ديني را فراهم آورد”(عباسي، 1382، ص 79).اين ديدگاه معتقد است كه كاركرد تلويزيون فقط براي سرگرمي و پر کردن اوقات فراغت است.
ديدگاه دوم درباره رسانه، ديدگاه ابزار انگارانه است بدين معني كه: “رسانه، ابزاري بي‌طرف و خنثي است كه بهتر است از آن براي مقاصد خيرخواهانه ديني نيز استفاده نمود. اين نوع تلقي سنتي از رسانه، ريشه در انديشه‌هاي ارسطو دارد. ارسطو فناوري را وسيله‌اي براي نظم و سامان دادن مـي‌داند كه انسـان مي‌تواند از طريق آن به هدف خود نائل گردد”(الوندي،1387).
امّا ديدگاه سوم بيان رساتري در مورد رسانه‌ي ديني ارائه مي‌دهد.اين گروه معتقدند كه بين دين ورسانه هيچ تضاد و تقابلي وجود نـدارد و رسانـه‌هايي متولد شده‌اندكه اساساً رويـكرد ديني دارند.در
ارتباط با اين موضوع “آشنا”(1387) مي‌گويد: “به نظر مي‌رسد حقيقت اين است که دين و رسانه نه تنها با هم تقابل ندارند بلکه عرصه و حيطه‌هاي مشترک زيادي دارند، چه از دين شروع کنيم و به طرف رسانه برويم و چه از رسانه به سمت دين برويم. برخي معتقدند اصلاً دين مادر رسانه است… اين درست نيست که فناوري رسانه‌اي، ذاتي دارد که با دين در تقابل است. اگرچه رسانه به عنوان فناوري يا نهادي تلقي شود که در غرب رشد کرده، اصالتاً رويکرد تجاري دارد، اما اگر وضع موجود را بررسي کنيم، رسانه‌هايي را مي‌بينيم که اساساً ديني متولد شده‌اند، ‌ديني تحول پيدا کرده‌اند و ديني مورد استفاده عموم قرار مي‌گيرند. براي مثال، راديو و تلويزيون واتيکان از همان ابتدا با چارچوب ديني متولد شده‌اند و کارکرد ديني خودشان را دارند البته رسانه‌هايي هم هستند که دين‌ بخشي از آنها را تشکيل مي‌دهد مانند رسانه‌هاي تجاري که در تمام دنيا روزهاي يکشنبه بخشي از برنامه خود را به حوزه مذهب اختصاص مي‌دهند. اينها هم دو دسته هستند، يک دسته از آنها از کليسا پول مي‌گيرند و زمان خاصي را براي پخش برنامه‌هاي ديني در نظر مي‌گيرند و دسته ديگر با توجه به علاقه خود، بخشي را به اين موضـوع اختصـاص مي‌دهند”.
درادامه آشنا(1386) به ويژگي‌هاي رسانه‌ي ديني اشاره کرده و مي‌گويد: “تفاوت اصلي رسانه‌ي ديني با ديگر رسانه‌ها، در اين است كه:
1- با هدف‌گذاري و هنجاري‌هاي حاكم بر رسانه تعريف مي‌شود.
2- به طور مشخص و تخصصي به مسائل ديني مي‌پردازد.
3- خودش را در مقابل خداوند مسئول مي‌داند، نه در مقابل آگهي‌دهندگان، مشتريان يا دولت.
4- حتي براي جذب مخاطب هم در جهت رضايت خداوند عمل مي‌كند.
بنابراين مهمترين ويژگي يك رسانه ديني اين است كه گردانندگان اين رسانه بالذات خودشان را در مقابل خداوند مسئول مي‌بينند و رساندن پيام‌هاي او را به عنوان يك پيامبر و پيام‌آور وظيفه‌ي خود مي‌دانند. [نكته ديگر اينكه] رسانه‌هاي اسلامي، علاوه بر كاركردهاي عمومي كه تمامي رسانه‌ها دارند، از كاركردهاي ويژه‌اي نيز برخوردارند، درجامعه اسلامي، رسانه مي‌تواند بهترين ابزار براي امربه‌معروف و نهي‌ازمنكر باشد، با استفاده از قابليت‌هاي خود مي‌تواند معروف را بسازد، به تصوير بكشد، معروف كند و حتي امر به آن را نيز انجام دهد، يعني هر دو نقش ساخته شدن و مشهورشدن و همچنين نقش اعمال كنترل غيررسمي را در كنار هم ايفا كند”.
مولانا(1378) نيز به چگونگي انتخاب محتواي برنامه‌هاي رسانه‌ي ديني اشاره كرده و مي‌گويد: “دراين رسانه‌ها، نظارت قهريه از طريق انتخاب دقيق برنامه‌ها از سوي سردبير و تهيه‌كننده و به منظور حصول اطمينان از عدم تناقض محتواي برنامه‌ها بانمادهاي شرعي، اخلاقي و سنت اسلامي اعمال مي‌شود”(صص157-156).
ازاين ديدگاه “رسانه‌ها نه تنها بايد از انتشار آنچه براي جامعه زيان‌آور است اجتناب كنند؛ بلكه بايد از نشر و پخش آنچه مفيد نيست هم خودداري كنند”(اسماعيلي،1382،ص159).
وبالاخره اينكه تمام اين مطلب مي‌تواند در اين سخن از شهيد آويني خلاصه شود كه: “در هنگام استفاده از رسانه‌ها و ساير ابزار تكنولوژيك باز هم خواه‌ناخواه با اين حقيقت روبرو مي‌شويم كه اگر يك معرفت عميق حكيمانه نسبت به ماهيت اين ابزار، چراغ راه كاربرد آنها نباشد، بلاترديد از عهده‌‌‌‌‌‌‌ي استخدام اين وسايل براي صورت‌ها و معاني و پيام‌هاي منشأ گرفته از تفكر مستقل خويش بر نخواهيم آمد”(آخوندي،1386).

1-2- تحقيقات پيشين
1ـ. “ارزش‌هاي اسلامي در دو سريال ايراني تحليل محتواي سريال‌هاي تلويزيوني آپارتمان و همسران”، محمد علي هرمزي‌زاده( 1374) مركز تحقيقات، مطالعات و سنجش برنامه‌اي، سند شماره 186.
هدف اين تحقيق بررسي ميزان همخواني دو سريال مذكور با ارزش‌هاي اسلامي و هم چنين تعيين نوع ارزش‌هاي ترويج شده در اين برنامه‌هاست. روش مورد استفاده در اين تحقيق تحليل محتواي مقوله‌اي بوده و يافته‌هاي اين دو سريال با روش‌هاي تحليل نقش و تحليل كنش مورد تجزيه وتحليل قرارگرفته است ومنظورازتحليل نقش، سنجش ميزان گرايش مذهبي هريك از شخصيت هاي محبوب و غير محبوب سريال است. اگر شخصيت‌هاي محبوب سريال داراي هويت اسلامي و شخصيت‌هاي غير محبوب داراي هويت غير اسلامي باشند جهت‌گيري سريال مثبت و در غير اين صورت منفي است. در تحليل كنش، بر نتيجه و عاقبت هر كنش شخصيت(مثبت و يا منفي) توجه شده است. چنانچه كنش ارزشي داراي سرانجام مطلوب و كنش غير ارزشي داراي عاقبت نامطلوب باشد، جهت‌گيري ارزشي سريال مثبت بوده و درغير اين صورت منفي است.
نتايج حاصل از پژوهش اين است كه در سريال آپارتمان، از 17 شخصيت اصلي، 8 شخصيت در جهت مقابله با ارزش‌هاي اسلامي و 9 شخصيت در جهت دفاع از اين ارزش‌ها عمل مي‌كنند. در سريال همسران نيز فقط مادربزرگ علي است كه تا حدي مروج ارزش‌هاي ديني است و بقيه، مروج ارزش‌هاي ضد ديني هستند.
2ـ “بررسي ارزش‌هاي اسلامي در مجموعه تلويزيوني گمگشته”، فوزيه شهاب و زيبا صالحي سده(1383) مركز تحقيقات، مطالعات و سنجش برنامه‌اي، سند شماره 85 .
هدف اصلي پژوهش، تعيين ميزان و نوع رفتارهاي ارزشي اسلامي و ضد ارزش‌ها با رويكرد اسلامي در مجموعه تلويزيوني ” گمگشته” بوده است كه 28 قسمت(كل سريال) كدگذاري و تجزيه و تحليل شده است. بررسي حاكي از آن است كه 72 درصد رفتار ارزشي “ادب و احترام” و بيشترين رفتار ضد ارزشي “بدزباني و استفاده از واژه‌هاي نادرست” است.

3ـ “بررسي ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها از ديدگاه اسلام در روابط زن و مرد سريال كوچه اقاقيا” جعفرصفايي(1384)پايان‌نامه ارشد دانشگاه صدا و سيما،استاد راهنما: دكتر سعيد سرابي،كد 543.
روش اين پايان‌نامه تحليل محتواست و با هدف تبيين و شناخت ميزان به نمايش درآمدن ارزش‌ها و ضدارزش‌ها در رابطه زن و مرد اين مجموعه انجام گرفته است.
مهم‌ترين نتايج اين تحقيق عبارت است از: 2/94 درصد زنان و مردان ارزش‌هايي نظير محبت، احترام، صداقت، عفو، گذشت و 9/85 درصد ضد ارزش‌هايي مانند نبودن محبت، بي‌احترامي، نبودن صداقت، نبودن عفو و گذشت، خست طبع و سوءظن را به نمايش گذاشتند.

4ـ “بررسي ارزش‌ها و ضد ارزش‌هاي اخلاقي از منظر اسلام در روابط زن و مرد در مجموعه‌هاي طنز پاورچين و نقطه‌چين”، فاطمه پيربداقي(1384)مركز تحقيقات مطالعات وسنجش برنامه‌اي، سند شماره 287.
اين پژوهش با هدف بررسي ارزش‌ها و ضد ارزش‌هاي اخلاقي از منظر اسلام در روابط زن و مرد در مجموعه‌هاي طنز “پاورچين” و “نقطه‌چين” انجام شده است. به همين منظور 650 صحنه و 1300 رابطه‌ي بين زن و مرد در 202 قسمت از اين دو مجموعه طنز تلويزيوني به روش تحليل محتوا بررسي شده است. و قصد دارد روشن ‌سازد كه چه نوع رفتارهاي ضداخلاقي و ضد ارزش‌هاي اسلامي در اين دو سريال به نمايش درآمده است. لذا به روابط نمايشي زن و مرد در دو سريال “پاورچين” و “نقطه‌چين” پرداخته و ميزان محارم و غيرمحارم و پوشش و ميزان آرايش را نيز مورد بررسي قرار داده است. اين دو سريال هر كدام 101 قسمت بودند كه مشخص شد بيشترين رابطه بين زن و مرد، رابطه همسري با 5/41 درصد بوده و در 70 درصد از روابط تركيبي از محارم و غيرمحارم وجود داشته است. 36 درصد رابطه زن و مرد ضدارزش‌ها و 33 درصد هم ارزش و هم ضد ارزش و 18 درصد رفتار ارزشي وجود داشته است.
همچنين زنان 41 درصد بيش از مردان(24 درصد) ارزش‌ها را در روابط خود به كار برده‌اند.
در مورد پوشش 76 درصد پوشش معمولي و متعارف و 24 درصد از پوشش غيرمعمول و نامتعارف استفاده كرده‌اند. هدف كلي اين تحقيق تعيين و تعريف مفهوم طنز از منظر اسلامي و بيان ويژگي‌هاي يك طنز مطلوب و قابل قبول است و ضرورت آشنايي برنامه‌سازان را با معارف و ارزش‌هاي اسلامي متذكر مي‌شود.
5- “بررسي ارزش‌هاي اجتماعي(اخلاق ـ مذهبي) مطرح شده در تيزرهاي تلويزيوني در سال 1383″، تورج علوي(1385) پايان‌نامه‌‌‌‌ي كارشناسي ارشد دانشكده‌ي صدا و سيما ،استاد راهنما: دكترمحموددهقان طرزجاني.
در اين پژوهش آگهي‌هاي بازرگاني با هدف شناخت ارزش‌هاي اخلاقي ـ مذهبي مورد بررسي قرار گرفته است. سئوال اصلي تحقيق اين است كه در آگهي‌هاي بازرگاني كدام يك از ارزش‌هاي اخلاقي ـ مذهبي و به چه ميزان ارائه شده است؟ روش پژوهش، تحليل محتوا و جامعه آماري آن تمام آگهي‌هاي بازرگاني است كه در سال 1383 از شبكه‌هاي اول، دوم، سوم و پنجم سيماي جمهوري اسلامي ايران پخش شده است. حجم نمونه پژوهش نيز 452 تيزر تبليغي بوده است.
نتيجه حاكي از آن است كه از 11 مورد ارزش اخلاقي، 4 ارزش محبت، كار و تلاش، حرمت و احترام، به ترتيب 5 درصد، 5 درصد، 9/1 در صد و 8/0 درصد در آگهي‌ها مشاهده شده است. از 10 مورد ارزش‌هاي مذهبي 6 مورد به ترتيب، گفتن كلمات مذهبي(8/3 درصد)، اماكن مذهبي(2/1 درصد)، احترام به مظاهر دين(2/1 درصد)، خواندن قرآن (1 درصد)، انفاق مال(5/0 درصد) نشان داده شده است.
6ـ ” بررسي ارزش‌هاي اسلامي در سريال ويژه رمضان 1382، تحليل محتواي سريال‌هاي افزونه خواه كوچك و فقط به خاطر تو”، محسن ميرزايي(1384) پايان‌نامه‌ي كارشناسي ارشد دانشكده‌ي صداوسيما، استاد راهنما: دكتر هرمزي‌زاده.
در پژوهش حاضر جهت‌گيري ارزشي و چگونگي طرح و ارائه‌ي ارزش‌هاي اسلامي(مثبت و منفي) را در سريال‌هاي ويژه ماه مبارك رمضان 1382 مورد بررسي قرار گرفته است و جزئيات بيشتري نظير سهم و مقدار ارزش‌هاي مثبت و منفي ارائه شده را تجزيه و تحليل قرار مي‌دهد. همچنين اين پژوهش بر آن است كه ميزان تأييد، رد يا بي‌پاسخ ماندن رفتارهاي مطلوب و نامطلوب كنشگران را توسط محيط اجتماعي آنان مشخص نمايد.
نتيجه نشان مي‌دهد كه جهت‌گيري سريال‌هاي ياد شده، در جهت مثبت نبوده و رفتارهاي با ارزش‌هاي منفي ارائه شده توسط شخصيت‌هاي اين سريال بيش از رفتارهاي با ارزش مثبت بوده است.
ضمناً اكثر رفتارهاي نامطلوب نمايش داده شده كنشگران توسط محيط اجتماعي آنها رد نگرديده است.
7ـ “تحليل محتواي ارزش‌هاي اسلامي در سريال زير تيغ”، محمد حسين ساعي(تابستان 1386)پايان‌نامه‌ي كارشناسي ارشد دانشكده‌ي صداوسيما، استاد راهنما: دكتر هرمزي‌زاده.
اين تحقيق تلاش دارد تا با انعكاس در تعاريف دين و واكاوي ساختار و مؤلفه‌هاي دين و دينداري به خصوص فهم ساختارهاي دين اسلام، به مجموعه‌اي از مقوله‌ها براي تحليل محتواي برنامه‌هاي نمايش تلويزيون دست يابد و به صورت مشخص اين يافته‌ها را در تحليل محتواي ارزش‌هاي اسلامي سريال موفق”زير تيغ” به كار برد، 78 درصد مردم تهران براساس نظر سنجي‌هاي مركز تحقيقات صداوسيما اين سريال را تماشا كرده‌اند.
در اين تحقيق محقق تلاش كرده است پس از جمع‌آوري انواع تعريف، دين اسلام را با سه مؤلفه ارزش‌هاي اعتقادي به عنوان ريشه، ارزش‌هاي اخلاقي به عنوان تنه و ارزش‌هاي فقهي به عنوان ميوه دينداري تعريف كرده است سپس در ذيل هر كدام از ارزش‌هاي گفته شده، پس از تعريف عملياتي، مقوله‌هايي جمع‌آوري كرده است، در انتها نيز با استفاده از روش تحليل محتوا از نوع مقوله‌اي و بر اساس مقوله‌هاي بدست آمده، كل صحنه‌هاي سريال كدگذاري و تحليل شده است.
نتيجه اينكه در اين سريال از تعداد 510 رفتار ثبت شده، 6/91 درصد از نوع رفتارهاي مرتبط با ارزش‌ها و ضد ارزش‌هاي اخلاقي است، پس از آن با فاصله زياد، رفتارهاي مرتبط با ارزش‌ها و ضد ارزش‌هاي فقهي قرار دارد كه فقط 3/5 درصد از كل رفتارها را شامل مي‌شود و پس از آن نيز رفتارهاي مرتبط با ارزش‌ها وضد ارزش‌هاي اعتقادي با 1/3 درصد حضور دارد، در اين تحقيق به صورت اصولي مشخص مي‌شود كه در اين سريال توجهي به ارزش‌هاي اعتقادي به عنوان ريشه و ارزش‌هاي فقهي به مثابه ميوه دينداري نشده است و اين مسأله مهمترين اشكال وارد بر سريال است.
2-2- چهارچوب نظري تحقيق
1-2-2- نظريه‌هاي مربوط به موضوع تحقيق
“بررسي ارتباطات اجتماعي، سابقه‌اي طولاني دارد و ظاهراً اولين دانشمندي كه به بررسي نقش و اثرات ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مختلف ارتباطات بر جامعه پرداخته، فيلسوف مشهور يوناني ارسطو است(Brunkhorst , 1993, P. 95) كه به ويژه بر نقش ارتباطات “در تغيير ارزش‌ها و گرايش‌هاي اجتماعي” تأكيد ورزيده(Appbaum Etal, 1973, P.37)و اين نقش در دوران در دوران معاصر توسط لاسول مورد امعان نظر مجدد قرار گرفته است(Beniger ,1979, P.438)، تا جايي كه امروزه از روشي پژوهشي به نام”تحليل‌اثر”(Effect Analysis)دركنارروش‌هايي مانند “تحليل‌محتوا” نام مي‌برند” (ساروخاني،1381، صص115-114).
يكي از موارد و محورهاي اصلي مطالعات جامعه‌شناسان وسايل ارتباط جمعي(رسانه‌هاي گروهي) بررسي آثار و كاركرد اين وسايل در دو سطح خرد و كلان مي‌باشد.
در مورد تأثير رسانه‌هاي گروهي بر زندگي فردي و اجتماعي انسان‌ها به طور عمده سه نظريه‌ي جامعه‌شناختي وجود دارد كه عبارتند از:
1ـ برخي بر اين باورند كه ميزان تأثيرگذاري رسانه بر زندگي انسان نامحدود است.
2ـ گروهي ديگر كاركرد رسانه‌هاي گروهي را بي تأثير مي‌دانند.
3ـ عده‌اي معتقدند كه تأثير رسانه‌هاي گروهي مشروط است و ميزان تأثيرگذاري آن را در محدوده‌ي شرايط محيطي ارزيابي مي‌كنند.
البته ديدگاهي افراطي در برخورد با رسانه‌هاي گروهي مطرح بوده است كه از زمينه‌ي خاص فكري وتجربه‌هاي اجتماعي ويژه منبعث مي‌شود.برخي براين باورند كه وسايل ارتباط جمعي، داراي چنان قدرتي هستند كه مي‌توانند نسلي تازه را براي اولين بار در تاريخ انسان پديد آورند. نسلي كه با
نسل‌هاي پيشين بسيار متفاوت است.
“لازارسفلد” در تبيين اين ديدگاه مي‌نويسد: “بسياري تحت تأثير همه جايي بودن وسايل ارتباط جمعي4 و قدرت بالقوه‌ي آنان به سختي هراسان شده‌اند. در سمپوزيومي، يكي از شركت‌كنندگان نوشت: قدرت راديو را مي‌توان با قدرت بمب اتم مقايسه كرد.”(Lazarsfeld, n.d, P.492).
“هانمن، تأثيرات وسايل ارتباط جمعي را به دو دسته طبقه بندي کرده است: 1-تأثيرات روان شناختي 2- تأثيرات رفتاري و سر فصل هايي مانند تغيير در ادراک، حافظه و گرايش را در تأثيرات روان شناختي ملحوظ داشته است”(کازنو، 1364، فصل نهم).
“درپژوهش‌هايي که درخصوص اثرات وسايل ارتباط جمعي برجامعه صورت گرفته است، “هيبرت” به سه زمينه کلي اشاره دارد:
الف- اثرات وسايل ارتباط جمعي بر شناخت و ادراک
ب- اثرات وسايل ارتباط جمعي بر تغيير عقيده و ارزش‌ها
ج- اثرات وسايل ارتباط جمعي بر تغيير رفتار
شواهد و مدارک موجود در تمام زمينه‌هاي ارتباطي نشان مي‌دهد که ما از مرحله شناخت به مرحله ادراک مي‌رسيم و تغيير عقايد و ارزش‌هايمان قبل از تغيير رفتار حاصل مي‌شود.
شناخت ? ادراک ? گرايش ? تغيير ارزش‌ها ? تغيير رفتار
وي اضافه کرد که به علاوه آسان‌تر است که در مرحله شناخت دست به خلق ارزش‌هاي جديد زد. دريافت عقيده از تغيير عقيده ساده‌تر است و بالاخره به وجود آمدن تغييرات اساسي در رفتار، امر بي‌نهايت مشکل است”(کازنو، 1364، ص231).
هرمزي زاده(1374) مي‌گويد: “با تمام اين اقوال، آن‌چه بـديهي به نظر مي‌رسد، آن است که به دوراز آثار مثبت‌ومنفي آن بايد اذعان داشـت که پيدايـش دگرگـوني‌هاي اجتـماعي وتغيـيرارزش‌هاي اجتماعي از مواردي است که در نتيجه کارکرد رسانه‌ها صورت تحقق به خود مي‌گيرند. روانشـناسان اجتماعي، و جامعه‌شناسان مدت‌هاست که با طرح مباحث هم‌نوايي يا هم‌رنگي با جمـاعت5، تقلـيد6، تبعيت7، همانندسازي8 ، جامعه‌پذيـري9 ،و دروني کردن10،اين فرآيـند تأثير پذيري را فـرمول‌بنـدي کرده‌اند. آزمايش‌هاي کلاسيک سولومن‌اش11درباره هم‌رنگي با جماعت، وآزمايش‌هاي کلاسيک آلبرت باندورا12 درباره‌ي تأثير مشاهده‌ي‌ پرخاشگري بر رفتار پرخاشگرانه شواهد محکمي دال بر تأثير عوامل اجتماعي، از جمله وسايل ارتباط جمعي، بر رفتار افراد به دست داده‌اند”.
“پس ازلاسول نيز محققان تحقيقات متعددي در اين زمينه به ويژه دررابطه با اثرات وسايل ارتباط جمعي در زمينه تشويق و تشديد رفتارهاي پرخاشگرانه صورت گرفته است. به عنوان مثال Linz & Donnerstein از تحقيقاتي که بر مبناي مدل اثرات غيرمستقيم و در رابطه با اثرات وسايل ارتباط جمعي بر “رفتارهاي پرخاشگرانه و ضداجتماعي” ياد مي‌نمايند که نتيجه آن معرفي وسايل مزبور به عنوان “تنها وسيله غيرمستقيم در تغيير گرايش‌ها، ادراکات و عقايد درباره پرخاشگري جنسي وتحريک جنسي به پرخاشگري” است اين تأثيرات ناشي از آن اسـت که پيام وسـايل ارتباط جمعي “درحافظه بلندمدت افراد ذخيره و از آن طريق رفتارها و گرايش‌هاي آنان را تحت تأثير قرار مي‌دهد”. به همين دليل دانشمندان علوم اجتماعي توجه خاصي به ارتباطات به طور اعم و ارتباطات اجتماعي به طور اخص کرده‌اند؛ به طوري که تئوري کارکردگرايي ساختي از نياز نظام اجتماعي به يک نظام ارتباطي مناسب صحبت کرده و فقدان چنين نظامي را برابر با “عدم هستي جامعه” مي‌دانند و پارسونز نيز به زبان(يعني عامل برقـراري ارتباط اجتماعي) به عنوان يک نياز کارکردي نظام اجتماعي مي‌نگرد و به نقش آن در ادامه حيات نظام اشاره مي‌کند. بي گمان دليل توجه دانشمندان به نظام ارتباطات اجتماعي ناشي از اين واقعيت است که ارتباطات اجتماعي و به تبع آن وسايل ارتباط جمعي عاملي در جهت “ساخت و انتقال ارزش‌ها” و به تعبير ديگر”داراي يک نقش افزايـش دهنده با ثبات درشکل دادن به محيط نمادين” است. اما اثرات اجتماعي محسوس و آشکار نبوده و در واقع به طور پنهان و نامحسوس مخاطبان خود را تحت تأثير قرار داده و ارزش آن‌ها را در جهات مورد نظر تغيير دهند و اين همان چيزي است که گرامشي از آن به عنوان استيلاء ياد مي‌کند شايداهميت اين مطلب هنگامي بيشتر مشخص مي‌شود که به نقش ارزش‌ها و جامعه توجه کنيم[در اينجا براي اجتناب از طولاني شدن مطلب صرفاً به سه نظريه اشاره مي کنيم]: از نظر کارکردگرايان ارزش‌ها عامل هدايت‌کننده رفتار مردم و ايجادکننده انگيزه در آن‌ها براي مشارکت در جامعه است. “هومنز” نيز علي‌رغم تفاوت ديدگاه با کارکردگرايان، رفتار را تابع تشويق و توبيخ به عبارت ديگر ارزش‌ها مي‌داند. و از سوي ديگر “دورکيم” به نقش احساسات مشترک (و به تعبير ديگر ارزش‌هاي مشترک) در ايجاد انسجام اجتماعي اشاره مي‌کند. بنابراين بررسي تأثيرات مختلف ارزش وسايل ارتباط جمعي مسايل مورد بررسي در علوم اجتماعي بوده، به ويژه با توجه به اين واقعيت که “تغيير در يک ارزش، تغيير در مجموعه‌اي از عقايد، نظرات



قیمت: تومان

Author: 92

دیدگاهتان را بنویسید