b (1069)

دانشگاه قم
دانشکده حقوق
پايان نامه کارشناسي ارشد رشته حقوق بين الملل
عنوان:
نظام حقوقي بين المللي حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي و تعهدات
دولت جمهوري اسلامي ايران
استاد راهنما:
دکتر علي مشهدي
نگارنده:
علي فلاح
پاييز، 1393
تقديم :
– تقديم به خداي يگانه اي که آفرينش را نمادي از نظامي متوازن و هدفمند قرار داد.1
– به روح بلندوملکوتي برادرشهيدم که ققنوس وار به آستان جانان پرکشيد.
– به پدرو مادرم که لبانشان بارگاه دعا بوده و شبنم نگاهشان بدرقه هميشگي راهم.
– به همسر مهربانم که نسيم حضورش آرامش زندگيمان شد و محيطي مناسب علمي براي ما مهيا ساخت.
-به فرزندان عزيزم “الهه، الهام وطاها”انشاالله در سايه خداوند ، درتمام مراحل زندگي ، خصوصا در راه تعالي علم و انديشه موفق و سربلند باشند.
-تقديم به همه آنان که مرا علم آموختند.
تقدير و تشکر:
بررسي و تحليل ذخاير ژنتيک گياهي براي غذا و کشاورزي در ميان عالمان علوم ژنتيکي گياهي به صورت تخصصي انجام شده است. اما تحليل حقوقي و بررسي آن از منظر حقوق بين الملل را تا کنون کمتر شاهد بوده ايم. پايان نامه حاضر در پي آن است که فتح بابي دراين موضوع باشد و بديهي است که خالي از نقصان واشکال نخواهد بود.
در انتخاب موضوع پايان نامه اينکه در کلاس درس حقوق بين الملل محيط زيست که در محضر استاد دکتر علي مشهدي بوده ايم. بحث کوتاهي در اين خصوص مطرح شد و به جهت علاقه و احساس ضرورت پژوهش در اين گونه مباحث توفيق شد به عنوان پايان نامه مدنظر قرار گيرد و آن استاد محترم نيز مرا به پيگيري موضوع تشويق نموده اند و به خواسته ام زحمت راهنمايي درتدوين پايان نامه را به سمت استاد راهنما تقبل داشتند.
وظيفه خود مي دانم از ايشان که در طول مدت تدوين با حوصله نسبت به بنده کمک نمودند. همچنين از اساتيد محترم گروه حقوق بين الملل دانشکده حقوق دانشگاه قم، آقايان دکتر فضائلي، دکتر قاسمي، دکتر قربان نيا، دکتر ضيائي، دکتر قدير و دکتر توحيدي ، که تلاششان ايجاد افق ارزشمند در عميق تر شدن انديشه مان بر مباحث حقوق بين الملل در طي دوره کارشناسي ارشد به ارمغان داشته، سپاس هاي قلبي و ارادت خالصانه خود را اعلام مي نمايم.
همچنين از صبر و شکيبايي خانواده ام که با گذشت و ايثار، زمينه موفقيت اينجانب را فراهم آوردند. و به ويژه از سويي همسرم عاشقانه به فرزندانم توجه شد قدر ميگذارم.وخداوندرادرمقابل نيکي هايي که به مارواداشته، حمدوسپاس مي گويم.
چکيده:
بهره برداري انسان از منابع طبيعي جهان هميشه بهصورتي يک جانبه و بي رويه بوده و هرگونه بهره برداري از اين منابع بدون رعايت جنبههاي حفاظتي آن وتنها براساس تأمين منافع کوتاه مدت او انجام ميشده است. گرچه انسان در آغاز بصورتي هماهنگ با طبيعت عمل مي کرده است. و در حقيقت خود جزيي از سيستمهاي طبيعي بوده است. ولي رشد فزاينده جمعيت جهان و در نتيجه بهره برداري بيش از اندازه کشورها از منابع طبيعي باعث عدم هماهنگي بيشتر با طبيعت شده است.
فرايند اين انديشه، دولتها و سازمانهاي بين المللي را درجهت حفاظت و بهره برداري اصولي از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي که درسي ويکمين کنفرانس سازمان کشاورزي و خوار و بار ملل متحد(FAO)2 در سال 2001 ميلادي، معاهده بين المللي ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي مورد تصميم کشورها شرکت کننده در اين کنفرانس بين المللي بوده است.
و آنچه در اين معاهده بين المللي مقرر گرديد. ارائه روشهاي مناسب جهت کاهش آسيب کشورها و سازمان ها و اشخاص بر اين منابع و بهره برداري مطلوب از آن بوده است. اين معاهده نمايانگر تلاش و دغدغه هاي جامعه جهان در خصوص حفاظت، اکتشافات، جمعآوري، شناسايي، ارزيابي و ثبت منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي در نيل به اهداف اعلاميه رم در مورد امنيت جهاني غذايي و برنامه اقدام اجلاس جهاني غذا و براي دستيابي به توسعه پايدار کشاورزي ميباشد. بدون ترديد اين مسئله به يک عرصه و عزم جامع بين المللي نياز دارد. به عبارت ديگر گرچه حفاظت از منابع زنتيکي گياهي وظيفه کشورها است. و بايد از سطوح ملي شروع شود ولي به هماهنگيهاي بين المللي و منطقه اي نياز دارد.
اين پايان نامه ضمن اشاره به اهداف، اصول و محور حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي به بررسي تعهدات کشورها متعاهد و همچنين نظام چند جانبه دسترسي و تسهيم منافع و ارزيابي مطروحه در آن در پرتو تحولات نظام حقوقي بين المللي کشاورزي و محيط زيست توجه نموده است .
واژگان کليدي: منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي، حقوق بين الملل کشاورزي، محيط زيست، تنوع ژنتيکي، توسعه پايدار کشاورزي، امنيت غذايي و حقوق مالکيت معنوي.
فهرست مطالب
عنوان ………………………………………………………………………………………….صفحه
مقدمه1
1-بيان موضوع4
2- سوالات اصلي و فرعي6
3- فرضيه7
4- سابقه و پيشينه7
5- ضرورت پژوهش8
6- روش تحقيق9
7- اهداف10
8- نوآوري پژوهش12
9- سازماندهي پژوهش12
فصل اول: مفاهيم، مباني، پيشينه14
گفتار اول- مفاهيم16
مبحث اول – منابع ژنتيکي گياهي16
بند اول – معناي لغوي17
بند دوم – معناي اصطلاحي17
گفتار دوم – مباني19
گفتار سوم – پيشينه20
فصل دوم: تعهدات کنوانسيون منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي23
گفتار اول : حفاظت، اکتشاف، جمع آوري، شناسايي، ارزيابي و مستند سازي منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي26
مبحث اول: تهيه فهرست و ترغيب جمع آوري منابع ژنتيکي27
مبحث دوم: حمايت از تلاش زارعين29
مبحث سوم: حفاظت در رويشگاه طبيعي 30
مبحث چهارم: حفاظت در خارج از رويشگاه طبيعي و توسعه آن30
مبحث پنجم : پايش قوه ناميه-31
مبحث ششم : حداقل رساندن تهديدها32
گفتار دوم : استفاده پايدار از منابع ژنتيکي34
مبحث اول – سياست عادلانه کشاورزي36
مبحث دوم : تقويت تحقيقات37
مبحث سوم : تلاش براي اصلاح نباتات با مشارکت کشاورزان39
مبحث چهارم : توسعه بنيان ژنتيکي گياهان40
مبحث پنجم : استفاده گسترده از گياهان زراعي بومي و شيوه هاي به نژادي41
گفتار سوم : همکاري بين المللي و کمک به کشورهاي در حال توسعه43
مبحث اول : نظام مندي همکاريهاي بين المللي45
مبحث دوم : کمک هاي تکنيکي46
فصل سوم: شناسايي حقوق کشاورزان و نظام چند جانبه دسترسي و تسهيم منافع48
گفتار اول – شناسايي حقوق کشاورزان49
مبحث اول – الزامات و بايسته هاي حقوق کشاورزان49
مبحث دوم : اقدامات اساسي و مولفه هاي اين حقوق51
گفتار دوم : نظام چند جانبي دسترسي و تسهيم منافع53
مبحث اول : حيطه شمول نظام چند جانبه54
مبحث دوم : شرايط دسترسي آسان به منابع ژنتيکي گياهي55
مبحث سوم : تسهيم منافع در نظام چندجانبه59
مبحث چهارم : تبادل اطلاعات و تعبيه در نظام جهاني اطلاعات مربوط به منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و
کشاورزي60
مبحث پنجم : دسترسي به فناوري و شرايط انتقال آن61
مبحث ششم: مشارکت همه جانبه با رعايت وضعيت خاص کشورهاي در حال توسعه62
مبحث هفتم : تسهيم منافع مالي و ديگر منافع تجاري سازي63
گفتارسوم : ايران و اهميت حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي65
مبحث اول : ايران قبل از الحاق به معاهده بين المللي ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي66
مبحث دوم : ايران بعد از الحاق به معاهده بين المللي ذخاير منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي71
بند اول : سازوکارهاي حقوقي حمايت از منابع ژنتيک گياهي73
بند دوم : قانون ثبت ارقام گياهي و کنترل گواهي بذر و نهال74
بند سوم : ساز و کارهاي حمايت از منابع ژنتيک گياهي و حقوق مالکيت فکري77
نتيجه گيري81
منابع و ماخذ83
الف- فارسي84
ب :انگليسي88
پيوست89
قانون الحاق دولت جمهوري اسلامي ايران به معاهده بين المللي ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي90
پيوست (2)116
فهرست گياهان زراعي تحت پوشش نظام چند جانبه116
پيوست (3)119
بخش 1 – داوري119
“کوته نوشته ها”
معاهده: معاهده بين المللي منابع ژنتيکي گياهي براي غذاوکشاورزي
منابع: منابع ژنتيکي گياهي
کنوانسيون:کنوانسيون تنوع زيستي
ق.ا:قانون اساسي
ج.ا.ا:جمهوري اسلامي ايران
چ:چاپ
ج:جلد
ش:شماره
GR: Genetic Resources
PGRFA: International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture
FAO: Food and Agriculture Organization of United Nation
CBD: Convetion on Biological Diversity
WIPO: World Intellectual property Organization
WCN: World Charter for Nature
UPOV: International Union for the Protection of New Varieties of Plants
IBPGR: International Boar for Plant Genetic Resources
مقدمه
منابع ژنتيکي گياهي (GR)براي غذاوکشاورزي محدود و فناپذيرند. فرسايش منابع مذکور امنيت غذايي در جهان را با تهديد مواجه مي کند.3اين ذخاير به عنوان منبعي از سازگاري ژنتيکي، همچون سپري در برابر تغييرات محيطي عمل مي کند. اين منابع تامين کننده مواد خام ژنتيکي در دنيا هستند. لذا حفظ و بکارگيري منابع ژنتيکي گياهي به عنوان محافظي در برابر مشکلات غيرقابل پيش بيني در آينده جهان بر همگان آشکار است. و چشم انداز تضيف منابع ژنتيکي گياهي براي غذاوکشاورزي به همراه تقاضاي روز افزون به اين منابع آنها را در مرکز توجه جهاني و
سازمانهاي بين المللي جاي داده است. 4
در سالهاي اخير ظهور تکنولوژيها، ضرورت حفاظت، ارزيابي، ثبت و تبادل منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي از جهت مديريت براين منابع که نقطه تلاقي “کشاورزي، محيط زيستوتجارت” است.مورد توجه قرار گرفته است.
و با اعتقاد به اينکه کشورها بايستي بين بخشهاي کشاورزي، محيط زيست و تجارت هم افزايي لازم را پديد آورند و تا نقش شايسته از مسئوليت خود در قبال نسل هاي گذشته و آينده براي حفاظت از تنوع جهاني منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي ايفاء نمايند. و نيز ضمن اعمال حقوق حاکميتي از سوي کشورها بر منابع ژنتيکي گياهي خود براي غذا وکشاورزي ميتوانند به صورت متقابل از ايجاد نظام چند جانبه موثر براي دسترسي آسان به تعداد مشخص و توافق شده اي از اين منابع و تسهيم منصفانه و عادلانه منافع حاصل از بهره برداري آنها منتفع گردند.
منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي، ماهيت خاصي دارند و سازمان هاي بين المللي و کشورها در موضوع کشاورزي، محيط زيست و تجارت که ابعاد مذکور، شموليت در اين مبحث است. نيازمند راهکارهاي ويژه در خصوصيات ومسائل خاص آنها مي باشد.
ازمنظر ديگر حق بهره مندي از غذاي سالم و کافي يکي از ضروريات اساسي براي بقاء ادامه حيات بشر است. و نخستين نيازمندي از نيازهاي پنج گانه انسان مي باشد. در سال هاي اخير به عنوان حقي بنيادين براي بشريت نگراني هاي فراواني را در حوزه علوم کشاورزي، محيط زيست، تجارت و حقوق برانگيخته است. 5
براين اساس مديريت قانونمند منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزينقطه تلاقي سه حوزه کشاورزي، محيط زيست و تجارت محسوب مي گردد. اين منابع6 ماده اوليه و ضروري اصلاح گياهان زراعي از طريق انتخاب کشاورزان، اصلاح کلاسيک نباتات يا فناوري زيستي نوين مي باشند. و حفاظت از آنها در سازگاري با تغييرات غير قابل پيش بيني زيست محيطي و نيازهاي آتي بشر ضروري است. اگرچه اغلب دولت ها از خودبسندگي شان در اصلاح و حفاظت از منابع ژنتيکي گياهي جهت امنيت غذايي سخن مي گويند .
اما در واقعيت وضعيت جهان به هيچ عنوان مناسب و رضايت بخش نيست. بنابه گزارش هاي سازمان کشاورزي و خواربار ملل متحد (فائو) نزديک به يک ميليارد نفر در سراسر جهان از گرسنگي رنج مي برند .بيش از دو ميليارد نفر از در “گرسنگي پنهان”7 و سوء تغذيه رنج مي برند. بنا به امار برنامه جهاني غذا، هر هفت ثانيه، يک کودک بر اثر گرسنگي و يا بيماري ناشي از آن در جهان مي ميرد. اين فاجعه بشري را به درستي “هلوکاست بي صدا”8 خوانده اند. 9
اما دربهره برداري از منابع ژنتيک گياهي براي غذا و کشاورزي جهت امنيت غذايي و توسعه پايدار در اين زمينه کشاورزان در گذشته، حال و آينده در تمام مناطق جهان به ويژه مرکز پيدايش و تنوع، در زمينه حفاظت، اصلاح و در دسترس قرار دادن اين منابع، تشکيل دهنده اساس حقوق آنها است.
اين منابع بدليل جايگاه، ماهيئت، خصوصيات و اهميت مسائل ويژه مرتبط با آنها نيازمند راهکارهاي قانوني ويژه اي نيز در عرصه مسائل کشاورزي و حفاظت از آنها هستند. اين موارد مي تواند شامل نگراني ها و چالش هايي نظير در” فرسايش مداوم”10 اين منابع و تبديل آن به ” نگراني مشترک بشريت “11، نياز به حفاظت، اکتشاف، جمع آوري، شناسايي، ارزيابي وثبت منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي، امنيت جهاني غذائي در راستاي نيل به اهداف” اعلاميه
رم “12و برنامه اقدام اجلاس جهاني غذا و براي دستيابي به توسعه پايدار کشاورزي براي نسل حاضر و نسل آينده، و در نهايت تقويت فوري کشورهاي در حال توسه و کشورهاي با اقتصاد در حال گذر را براي به عهده گرفتن اين چنين مسئوليت هايي است.
“برنامه اقدام جهاني براي حفاظت و استفاده پايدار از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي13” که توسط سازمان کشاورزي وخواروبارملل متحد(فائو) تنظيم گرديده است. چارچوب مورد توافق بين المللي براي اينگونه فعاليت ها محسوب مي گردد.
مبناي دولتها در کنوانسيون ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي براساس ماده (14) در چارچوب اساسنامه سازمان خواربار و کشاورزي سازمان ملل متحد تصويب گرديد. و بدنبال هدف دستيابي و شناسايي و تاکيد بر حقوق شناخته شده براي حفظ، استفاده ، تبادل و فروش بذر و ديگر مواد تکثير شونده توليد شده توسط کشاورزان و مشارکت در اتخاذ تصميم و تسهيم منصفانه و عادلانه منافع حاصل از بهره برداري از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي است. بدنبال تحقق کشاورزان و نيز ارتقاء حقوق آنها در سطح بين المللي مي باشد و نمايانگر مسئوليت در قبال نسل هاي گذشته و آينده براي حفاظت از تنوعذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي است .

1-بيان موضوع
انسان در طول هزاران سال زندگي بر روي کره خاکي، همواره بناي خود را در سايه بهره برداري از مواهب طبيعي آن ديده است. از سوي ديگر خود محوري و خصلت زياده طلبي انسان، او را در تصرف بي رويه منابع طبيعي و بهره گيري از ظرفيت هاي زيست محيطي زمين به منظور پاسخگويي به نيازهاي اوليه و ارتقاء سطح زندگي خود تشويق کرده است در طول مدت درازاي از تاريخ بشر، اثر انسان بر روي زمين اندک يا حداقل محدود به نواحي کوچک بود اين امر به خاطر آن بود که انسان در گروه هاي کوچک زندگي مي کرد و هر گروه فقط به اندازه معاش خود از محيط زيست برداشت مي نمود. اما امروزه ميليارد ها انسان بر روي زمين براي نياز اوليه خود (غذا، آب و … ) بيش از پيش متکي به تمام محيط زيست جهان هستند.14امروزه يکي از موضوعات محيط زيست، منابع ژنتيکي گياهي است که براي غذا و کشاورزي بشر نقش بنيادين در حيات و امنيت غذايي او دارد.
براين اساس بهبود کيفيت، ادامه توليد و آينده کشاورزي ارتباط مستقيمي با همکاري بين المللي و جريان آزاد تبادل منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي در حوزه حقوق بين الملل دارد.
با توجه به اينکه منابع ژنتيکي گياهي در سيستم هاي کشاورزي در سراسر جهان تحت فشار است و از دست دادن اين منابع و کاهش استفاده در کشاورزي مدرن، نگراني هاي بسيار در مورد آينده از آسيب پذيري هاي امنيت غذايي، خطرات و آفات مرتبط با بيماري و پايداري زيست محيطي را ايجاد کرده است.15و همچنين به سبب ارزش واقعي و بالقوه، منابع زنتيکي گياهي و اهميت اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي آن بروز نگراني جدي در خصوص ناديده انگاشتن حقوق جوامع بومي، محلي، زارعان و کشاورزان و بويژه محققان در شيوه بهره برداري از منابع ژنتيکي گياهي، توجه و اهميت به معاهده رم راجع به ذخائر ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي و نيز نگراني مشترک جهاني در حفاظت، توسعه و استفاده از آن اعلام شده و چارچوب حقوقي بين المللي جهت نيل به اهدافي همانند حفاظت و توسعه پايدار از منابع زنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي و تسهيم منصفانه و عادلانه منافع حاصل از آنها، هماهنگ با کنوانسيون تنوع زيستي براي امنيت غذايي و کشاورزي پايدار مقرر گرديد.
ايران در موضوع ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي به سبب اهميت فراوان آن، بدين سبب که تنوع ژنتيکي گياهي ايران از تنوع ژنتيکي گياهي قاره اروپا بيشتر است. و اين مطلب بدان معني است که ما گنجينه اي ارزشمند از حالت هاي مختلف حيات در کشور داريم. و بر اين اساس و با هدف حفاظت، توسعه و حمايت از منابع ژنتيکي گياهي در سال(1384) کنوانسيون بين المللي ذخايرژنتيکي گياهي براي غذاوکشاورزي موردتصويب مجلس شوراي اسلامي قرارگرفت. که اين الحاق جداي از تعهدات کنوانسيون توجه ما را به مسائل گوناگوني از جمله حمايت هاي صورت پذيرفته داخلي و سازو کار فعاليت هاي سال هاي اخير در کشور در اين حوزه جلب مي نمايد. بنابراين مسئله اصلي اين است کهتوجه به اهميتذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي، در ارتباط با بهره برداري و حفاظت و حمايت از ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي، سياست حمايتي دولتها در دنياي معاصر و فراهم ساختن زمينه انتقال سريع دانش و تکنولوژي و اطلاعات علمي جلوگيري از پيدايش قطب هاي دانش و اطلاعات فني و حمايت از کشورها و سازمانها ، نيازمند چارچوب هاي حقوقي بين المللي و قوانين داخلي نسبت به حفاظت منابع ژنتيکي گياهي براي غذاوکشاورزي و شناسايي، ثبت، ارزيابي و بهره برداري آن و جايگاه آن در توسعه پايدار بوده است ؟

2- سوالات اصلي و فرعي
سوال اصلي که اين پژوهش به دنبال پاسخ به آن است.اين است که چارچوب هاي حقوقي
بين المللي حاکم برحمايت ازمنابع ژنتيکي گياهي براي غذا وکشاورزي چيست و دولت جمهوري اسلامي ايران با الحاق به کنوانسيون رم در اين زمينه داراي چه تعهداتي است؟
اين راستا چند سوال اساسي خردديگري مطرح است که توليد و بهبود کشاورزي و توليد غذا بستگي به حفاظت و بکارگيري موثر منابع ژنتيکي گياهي دارد و نيل به اين هدف مستلزم حفاظت، ارزيابي، ثبت و تبادل کشورها به اين منابع است. لذا شناسائي، ارزيابيوواکاويمعاهدات بين المللي و منطقه اي و قوانين داخلي مرتبط به ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي که مورد اتفاق نظر کلي است و ماهيئت حقوقي دارنددرحمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي چه مي باشند ؟
ودرادامه چه نظام حقوقي بين المللي حاکم بر حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي وجود دارد ؟
وقلمرو و ماهيت تعهدات کشورها در اين زمينه چگونه است ؟
وسوالآخراينکهتعهدات دولت جمهوري اسلامي ايران قبل و بعد از الحاق به معاهده بين المللي ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي به چه نحو مي باشد ؟
3- فرضيه
فرضيه بنيادين اين پژوهش که در پاسخ به سوال اصلي اين است که درساليان اخيردولت ها تعهدات متعددي براي حفظ، توسعه وحمايت ازمنابع ژنتيکي گياهي براي غذا وکشاورزي درنظام حقوق بين الملل از جمله تعهد به همکاري، تعهد به رعايت حقوق مالکيت فکري و تعهد به حفاظت دارند. اين امر در مورد دولت ايران نيز صادق است.
4- سابقه و پيشينه
اهميت حمايت و حفاظت از ذخائر ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي موضوعي بود که در اواسط قرن بيستم بطور جدي مورد توجه قرار گرفت. اما آنچه که خيلي دير به آن عنايت شد. لزوم تو جه به چارچوب حقوقي بين المللي و قوانين داخلي در حفاظت، شناسايي، ثبت، ارزيابي و بهره برداري از منابع ژنتيک گياهي براي غذا و کشاورزي بوده است.
در سال هاي اخير حاکميت بر منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي از اهميت روز افزوني بر خوردار شده است. اين منابع به سبب داشتن منافع اقتصادي عظيمي، يکي از مهمترين عناصر محيط زيست در روابط بين المللي است. چرا که ارزش اين منابع همواره دولتها را به توافقات در عرصه بين المللي و همچنين به قصد تسلط بر آنها ترغيب نموده است. و هم اکنون در مباحث تحول حقوق بين الملل محيط زيست شاهد تکاليف و تعهداتي در مقررات بين المللي مي باشيم.
در موضوع حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي با مراجعه به منابع و تأمل در کتب و مقالات و نيز پايان نامه ها، رساله هاو جستجو در فضاي اينترنت و نيز سايت کتابخانه ملي، مباحثي در چارچوب حقوقي بين المللي حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي، به استثناء مقاله آقاي دکتر علي مشهدي در تفسير معاهده بين المللي ذخايرژنتيکي گياهي براي غذاوکشاورزي(PGRFA) 16 در اين عنوان مشاهده نگرديد.
و لذا اميد است اين پايان نامه جهت ارتقاي و نيز همساني قوانين ملي با موازين و معيارهاي بين المللي با محور قرار دادن معاهده بين المللي منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي و نيز تأمل بر قوانين داخلي ايران بويژه بعد از الحاق به اين کنوانسيون ضرورت و اهميت روز افزون توجه به حفاظت و نيز “استفاده پايدار”17از منابع ژنتيکي گياهي براي غذاوکشاورزي در سطح جهان و ارزيابي نظام حقوقي بين المللي حاکم و نيز تعهدات دولتها علي الخصوص تعهدات دولت جمهوري اسلامي ايران در اين زمينه مفاهيم نويني براي مطالعه کنندگان فراهم نمايد .

5- ضرورت پژوهش
جهت حفاظت و توسعه منابع طبيعي از جمله ذخاير ژنتيکي گياهي در بسياري از معاهدات بين المللي، اعلاميه ها و قطعنامه هاي مورد تأييد قرار گرفته است. و دولتها متقاعد و متعهد به همکاري در حفاظت از اين منابع در جهان ، ضمن احترام کامل به حاکميت دولت ها بر قلمروي که اين منابع در آن واقع شده استتاکيد گرديد.18
کنوانسيون تنوع زيستي (CBD) يکي از معاهدات بين المللي است. که تبيين مي نمايد دولت ها بر منابع طبيعي خويش از حقوق حاکميت برخوردارند و مي توانند از طريق قانون گذاري ملي، دسترسي به منابع ژنتيکي را تنظيم نمايند. 19البته مفهوم حاکميت دائمي، همانند خود مفهوم حاکميت، مطلق نبوده و تابع تکليف عمومي لزوم خودداري از ايراد صدمه به منافع دولتها ديگر است .20 اما با عنايت به حق حاکميت دولتها بر اين منابع و ذخاير ژنتيکي گياهي خود، اختيار تصميم گيري در مورد دسترسي به منابع ژنتيکي به دولتهاي ملي بوده و تابع قوانين داخلي مي باشد.
لذا هر يک از اعضاء بايد تلاش کند، تا شرايطي را ايجاد نمايد که دسترسي به منابع ژنتيکي را براي استفاده ساير کشورهاي عضو معاهده بين المللي ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي به گونه اي که از لحاظ محيط زيست مناسب باشد، تسهيل کرد ه و هيچ محدوديتي را که خلاف اهداف اين کنوانسيون و ديگر معاهدات بين المللي مرتبط با منابع ژنتيکي گياهي باشد وضع نکند. لذا ضرورت پژوهشي در چارچوب تعادل حاکميت ها و محدوديت هاي معاهده رم و نيز تراضي معاهده اي در مراودات دو يا چند جانبه که درحفاظت، بهره برداري و دسترسي به منابع ژنتيکي، در صورت اعطاء بايد براساس شرايط مورد مندرج در معاهدات، اعلامبه ها و قطعنامه و بويژه در قوانين داخلي تأمل و تحقيق قرار گرفته است.
و با توجه به الحاق ج.ا.ا به کنوانسيون رم در سال 1384 و اهميت به حفاظت و استفاده پايدار منابع و ذخاير ژنتيکي گياهي در کشور قوانين موضوعه قبل و بعد از الحاق به معاهده، مورد شناسايي و تبيين در اين پايان نامه قرار گرفته، تا برآيند به همسان سازي با قوانين بين المللي قرار گيرد.
6- روش تحقيق
روش تحقيقات و پژوهش براساس حوزه مطالعاتي خود داراي روش تحقيق منحصر به فردهستند. معمولاً تحقيقات در حوزه علم حقوق با گرايش مختلف من جمله حقوق بين الملل صورت مي پذيرد. از لحاظ روشي در دسته تحقيقات توصيفي – تحليلي قرار مي گيرند. بدين جهت با استفاده از منابع معتبر به بررسي و تحليل موضوع پايان نامه پرداخته و در نهايت با جمع بندي اطلاعات به دست آورده به پاسخگويي فروض و سوالات مطروحه انجام گرديد.
پس از طرح و تصويب موضوع پايان نامه در شوراي تحصيلات تکميلي و ابلاغ آن، با ارشادات استاد راهنما جناب دکتر علي مشهدي، ابتدا با نگاهي گذرا به بررسي اجمالي متون و منابع مربوطه پرداخته و ضمن آشنايي بيشتر با موضوع، طرح پلان را در سه فصل( مفاهيم و مباني، تعهدات کنوانسيون منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي، شناسايي حقوق کشاورزان و نظام چند جانبه دسترسي و تسهيم منافع) و گفتارها و در مبحث ها تنظيم گرديد و در هر فصل پس از بيان مورد معاهده رم به بسط و شرح آن اقدام مي گرديد. البته چون فصل اول براي بيان مفاهيم و کليات لحاظ شده بود از اين قاعده، مستثني بوده است. و در آن ضمن بيان مفاهيمي و مباني تعاريف مشترک از منابع حقوقي بين المللي محيط زيست در موارديازکتب و متون تخصصي علوم ژنتيکي و کشاورزي مورد بهره برداري قرار گرفته است.
براي نيل به اهداف پايان نامه ابتداء با لحاظ مواد کنوانسيون ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي مصوب سازمان کشاورزي وخوارو بار ملل متحد(فائو) و نظرات مندرج در کتب و ديگر منابع مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته و پس از حصول نتيجه به تنظيم و درج آنها اقدام شده است.

7- اهداف
با افزايش روز افزون جمعيت و نيازهاي فراوان آن از جمله غذا، کشاورزي به روش هاي ابتدايي و سنتي با بازدهي کم، ديگر جوابگوي اين نيازها نيست. و اين عامل موجب گسترش توليدات کشاورزي و متعاقباً تأثيرات سوء بر منابع پايه شده است.ودر صورت فرسايش و نابودي منابع ژنتيکي گياهي، امنيت غذايي جهان مورد تهديد قرار خواهد گرفت. و با نگراني از فرسايش مداوم منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي دلمشغولي مشترک همه کشورها است. و در همه کشورها امنيت غذايي وتوسعه کشاورزي پايداربه ميزان زيادي بستگي به منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي دارد که مبداء آنها جاي ديگري است.
که در ساليان اخير دولتها براي حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذاوکشاورزي اراده لازم براي هر گونه برنامه ريزي جهت دست زدن به اقدامات بين المللي و تحقق اهداف آن را اعلام داشته اند. و تکاليفي در کنوانسيونهاي مرتبط در زمينه حفاظت و حراست از منابع ژنتيکي گياهي را ايجاد نمودند. که در نيجه حقوق حاکم دولتها نسبت به منابع طبيعي من جمله اين ذخاير خود محدود مي شود. و اين امر که اين محدوديتها به گونه اي اختياري و داوطلبانه و حاکي از اجماع جهاني است. 21 در بعضي از اين کنوانسيون ها، دولتهاي تا انجا پيش مي روند که، مسئوليتي خاص در خصوص حفاظت از گونه هاي گياهي که فقط در سرزمين آنها وجود دارد براي خود مي شناسند.
همه اين موارد بيانگر دغدغه و “نگراني مشترک جهاني”22 به ضرورت حفاظت و حراست از منابع ژنتيکي گياهي که بر اختلافات سياسي فائق آمده است. تلاش هاي سازمان هاي بين المللي و منطقه اي بويژه سازمان کشاورزي وخوار و بار ملل متحد (فائو) حاکي از اين واقعيت است که در اين زمينه حول اصول جهاني پذيرفته شد.وتوافق عامي بين دول به وجود آمده است.
حال بايد اين وفاق عام در قوانين ملي از طريق اتخاذ تدابير لازم براي حفاظت موثر از ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذاوکشاورزي تجلي يابد. و دولت ها قبول نمايند. که به موجب قواعد حقوقي ملزم به رعايت و اجراي اين تدابير هستند.
لذا حمايت از ذخاير عظيم ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي در زمين با همکاري، تفاهم و توافق بين المللي ايجاد يک چارچوب حقوقي جهاني امکان پذير مي باشد.
کشورها با قبول اين که، حفاظت، اکتشاف، جمع آوري شناسايي، ارزيابي و ثبت منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي در نيل به اهداف اعلاميه رم در مورد امنيت جهاني غذايي و برنامه اقدام اجلاس جهاني غذا و براي دستيابي به توسعه پايدار و کشاورزي براي نسل حاضر و نسل آينده، امري حياتي است. در اين خصوص کشورهاي با هدف دستيابي به راهکار ها و چارچوب حقوقي در سطح جهاني و منطقه اي، معاهده و موافقتنامه هاي بين المللي مربوطه از منظر امنيت غذايي و کشاورزي پايدار مورد تحقق قرار گرفته است.
اين پژوهش در جهت ارتقاي دانش و بالا بردن آگاهي نسبت به اصول و ضوابط حقوقي بين المللي حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي و شناسايي و ارزيابي تعهدات کشورهاي عضو کنوانسيون رم و نيز موافقت نامه هاي بين المللي و منطقه اي که براي حفظ، توسعه و حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي در نظام حقوقي بين المللي از جمله تعهد به همکاري، تعهد به رعايت حقوق مالکيت معنوي و تعهد به حفاظت مي باشد.
و در ارتقاي و اطمينان از همساني قوانين ملي با موازين و معيارهاي بين المللي در مديريت حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي که نقطه تلاقي “کشاورزي، محيط زيست و تجارت” و هم افزائي بين اين بخشها مورد توجه قرار گرفته است.
8- نوآوري پژوهش
با توجه به الحاق ايران به کنوانسيون رم در سال 1384 و اهميت روز افزون توجه به حفاظت و استفاده پايدار منابع ژنتيکي در سطح بين المللي ارزيابي نظام حقوقي بين المللي حاکم و نيز تعهدات دولتها، علي الخصوص تعهدات دولت جمهوري اسلامي ايران در اين زمينه مي تواند نوآوري ايرن اثر باشد. اين پژوهش براي نخستين بار در حوزه حقوق بين الملل کشاورزي به اين موضوع پرداخته است.
9- سازماندهي پژوهش
در نهايت در سازماندهي اين پژوهش و تحقيق سعي گرديده تا با توجه به فرضيه و سوالات اساسي اصلي و فرعي اقدام گردد. بر اين اساس در فصل نخست ابتدا به معاني، مفاهيم و پيشينه و اهميت موضوع حمايت از ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي از نظر حقوق بين المللي پرداخت خواهد شد.
سپس با توجه به تعهدات کنوانسيون منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي در ارتباط با حفاظت و مستند سازي و تهيه فهرست و تر غيب جمع آوري ذخاير ژنتيکي، حمايت از تلاش زارعين و حفاظت در رويشگاه طبيعي، خارج از رويشگاه و توسعه آن، به حداقل رساندن تهديد ها، استفاده پايدار از منابع، همکاري بين المللي و کمک به کشورهاي در حال توسعه و کمک هاي تکنيکي (فصل دوم ) مورد تحليل قرار گرفت. و متعاقباً در خصوص حقوق کشاورزان، الزامات و بايسته هاي شناسايي، نظام چند جانبه دسترسي و تسهيم منافع و حيطه مشمول نظام چند جانبه، دسترسي آسان به منابع ژنتيکي گياهي براي غذاوکشاورزي و نظام حقوقي ايران در قبل و بعد از الحاق به کنوانسيون ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي و همسان سازي قوانين ملي با معاهده بين المللي مذکور(فصل سوم) مورد بررسي و پردازش حقوقي مي باشد.
اين پژوهش با اين ساختار اساساً دنبال مطالعه تأثير تحول نظري حمايت از منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي که نقطه تلاقي محيط زيست، تجارت و کشاورزي است. در چارچوب نظام حقوقي بين المللي و سيستم حقوقي ايران بوده و نيز بيش از پيش بر خلاهايي که جهت حفاظت، اکتشاف، جمع آوري، شناسايي، ارزيابي و ثبت منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي، امنيت جهاني غذايي و دستيابي به توسعه پايدار کشاورزي براي نسل حاضر و نسل آينده و تسهيم منصفانه و عادلانه منافع حاصل از استفاده آنها مورد تأکيد قرار گرفت.
فصل اول:
مفاهيم، مباني، پيشينه
ذخاير ژنتيک گياهي براي غذا و کشاورزي يکي از موهبت و نتيجه لطف الهي به نوع بشر است و بر همين اساس، به بشريت در کليت آن تعلق دارد.23 تا در مسير تعالي همانند ساير مواهب و نعمت هاي الهي مورد استفاده خردمندانه قرار گيرد. در اسلام جامع ترين ديدگاه و صحيح ترين شيوه تعامل با طبيعت و بهره برداري مناسب از اين منابع بيان گرديده است، خداوند جهان هستي و همه پديده ها را زيبا، متقن و موزون آفريده و ما بايد رابطه خود را با آنها تصحيح کنيم و با تصرفات نادرست خود آن را ويران و آلوده و جامعه را با بلا و مصيبت کمبود مواد غذايي يا آلودگي آن مواجه نسازيم. نگاه اسلام به طبيعت و اينگونه ذخاير ژنتيکي اعم از گياه و دام، عاطفي، معنوي و هدايت گرانه است. و برخورداري از اين منابع نيز بر پايه اصولي متين، عادلانه، حکيمانه، متوازن و سازنده استوار گرديده است.، اصولي که هم اوضاع انسان جهت رشد و تعالي را به خوبي در نظر مي آورند. و هم ابراز شايسته رفتار صحيح بشر در اين فرآيند را که متضمن تعيين مولفه ها و عناصر تعامل آن با اين گونه منابع و ذخاير طبيعي، تبيين مي نمايند.24
منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي محدود و فنا پذيرند. فرسايش منابع مذکور امنيت غذايي در جهان را با تهديد مواجه مي کند. و اين موهبت به عنوان منبعي از سازگاري ژنتيکي همچون سپري در برابر تغييرات محيطي عمل مي کند. اين منابع تأمين کننده مواد خام ژنتيکي در دنيا هستند و لذا حفظ و بکارگيري منابع ژنتيکي گياهي به عنوان محافظي در برابر مشکلات غير قابل پيش بيني در آينده جهان بر همگان آشکار است. و چشم انداز تضعيف منابع ژنتيکي گياهي به همراه تقاضاي روز افزون به اين منابع آنها در مرکز توجه جهاني سازمانهاي بين المللي جاي داده است.
گفتار اول- مفاهيم
ذخاير ژنتيک گياهي به عنوان گنجينه اي گرانبها در دست بشر و در خدمت نيازهاي او مي باشد. برخي از اين ذخاير بصورت طبيعي و وحشي وجود داشته و برخي با دستکاري انساني طي هزاران سال شکل گرفته است. اطلاعاتي که انسان در خصوص کاربردها و مصارف گياهان، نحوه يا مکان و زمان جمع آوري آنها يا روش هاي کشت و توليد زراعي آنها طي اعصار و قرون در مناطق مختلف جهان کسب کرده نيز گنجينه اي پر ارزش را به وجود آورده است.
مفاهيم و دانش بومي در کشاورزان آنرا دانشي سازگارتر نسبت به محيط و جامعه گرا تراز
دانشهاي کلاسيک و نوين معرفي مي کند. و آنرا مي تواند در خدمت بشر در موضوع غذا و کشاورزي قرار دهد. نگرشي واقع بينانه و بکار گيري مفاهيم ذخاير ژنتيک گياهي نه تنها تضادي بين دولتها نشان نمي دهد. بلکه تفاهم و توافق کشورها در اجماع جهاني و منطقه اي پديد مي آورد. 25
مبحث اول – منابع ژنتيکي گياهي
منابع ژنتيک به معني مواد ژنتيکي است که ازارزش واقعي يا باالقوه برخوردار باشند.و از اهميت اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي برخوردارند.
در کره زمين اين منابع بسيار غني و وسيع است. متاسفانه بدان اهميت لازم نمي دهيم حدود 100 گونه مختلف هر روزه از بين مي روند. در حالي که اغلب براي هميشه ناشناخته باقي مي مانند. زيرا دانشمندان نتوانسته اند بيش از يک ميليون و چهار صد هزار گونه را از گياهي و حيواني شناسايي نمايد. اهميت اين منابع هنگامي که درک مي گردد. که به خاطر داشته باشيم تا امروز تنها بخش کوچکي از گونه هاي گياهي وجانوري جهت استفاده انسان مورد بررسي و مطالعه قرار گرفته است. 26
حمايت از ذخاير عظيم ژنتيکي گياهي در جهان جز با همکاري وکمک هاي مالي وفني بين المللي و ايجاد يک چارچوب حقوقي جهاني امکان پذير نيست. لذا تفاهم و کنوانسيون جهاني در اين زمينه از اهميت خاص برخوردار بوده است. که در سوم نوامبر 2001 در سي يکمين کنفرانس سازمان کشاورزي و خواربار ملل متحد (فائو) در شهر رم ، معاهده بين المللي ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي مصوب گرديد .
بند اول – معناي لغوي
ذخاير ژنتيک گياهي آن گونه که در زبان فارسي و متون حقوقي مرتبط تبيين شده است. ومرکب از سه واژه (ذخاير، ژنتيک و گياه) است. ذخاير واژه اي است به معناي اندوخته و هر چيزي را که براي روز مبادا نگاه دارند. و واژه ژنتيک به معناي ارثي، موروثي، بخشي از زيست شناسي که درباره چگونگي صفات موروثي وعوامل ارثي بحث مي کند و واژه گياهبه معناي هر روستني که از زمين برويد27.
منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي به هر گونه ماده ژنتيکي با منشاء گياهي اطلاق مي شود که داراي ارزش باالفعل يا بالقوه براي غذا و کشاورزي داشته باشد .28
منابع ژنتيک گياه منابعي را براي معيشت بشر اعم از تهيه غذا، تهيه دارو و بسياري از مايحتاج ديگران انسان فراهم مي کند .
بند دوم – معناي اصطلاحي
منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي که هر گونه ماده ژنتيکي با منشأ گياهي اطلاق شده و در “مرکز پيدايش”29 در ناحيه جغرافيايي که گونه هاي گياهي اعم از اهلي يا وحشي با ويژگي هاي خاص خود براي اولين بار در آنجا پيدا شده و همچنين مجموعه منابع ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي خارج از رويشگاه براي نگهداري با محوريت مرکز تنوع گياهي که داراي تنوع ژنتيکي زيادي براي گونه هاي گياه زراعي را با رويکرد محيط زيست، تجارت و کشاورزي در منظر نظام حقوق بين المللي قرار گرفته است.
نظام حقوقي بين المللي حمايت از ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذا و کشاورزي اصطلاح حقوقي که مورد تعريف قرار مي گيرد.
درباره حقوق بين الملل ده ها تعريف ارائه شده است. اما بطور خلاصه بايد بگوييم :
حقوق بين الملل عبارت است از مجموعه قواعد حقوق الزام اور بر روابط بين کشورها و ديگر اعضاي جامعه ي بين المللي.30
نظام حقوقي بين المللي همانند هر نظام ديگري سکون ندارد. و همواره در حال تغيير و دگرگوني است، دگرگوني شگرفي يافته، زيرا اساساً حقوق بين الملل يک حقوق مبتني بر تحول است به عبارت ديگر، هر سيستم حقوقي مدام در حال تکامل است. زيرا حقوق بايد همواره خود را با واقعيت هاي موجود تطبيق دهد. اين جريان تکاملي سبب شده که حقوق بين الملل نسبت به گذشته اش اختلاف چشمگيري پيدا کند. تا بتواند از عهده ي تنظيم روابط بين الملل برآيد. 31
امروزه دامنه ي موضوعات مورد توجه نظام حقوقي بين المللي بصورت آشکاري از حوزه سنتي فراتر رفته و به موضوعات جديدي همچون حقوق بشر، اقتصاد، تجارت، محيط زيست و … گسترش يافته است و در نتيجه مباحث گوناگوني را در حوزه ي حقوق بين الملل مطرح ساخته است.
به همين جهت در عصر حاضر، موضوعات مهمي همچون نظام بين الملل حقوق بشر، حقوق بين الملل اقتصادي و حقوق بين الملل محيط زيست با مباحث و موضوعات همانندمنابع طبيعي ازقبيل ذخاير ژنتيکي گياهي براي غذاوکشاورزي که ماده اوليه و ضروري اصلاح گياهان زراعي از طريق انتخاب کشاورزان، اصلاح کلاسيک نباتات يا فناوري زيستي نوين که نيازهاي آتي بشر است را مورد توجه در سطح ملي و بين المللي در چارچوب حقوقي بين المللي قرار گرفته است. 32
گفتار دوم – مباني
حق بهره مندي از غذا سالم و کافي که مورد نياز بشر و از حقوق مسلم اوست. در
سالهاي اخير بعنوان حق بنيادين براي تداوم جوامع بشري چالش هاي و جنجال هاي فراواني را در حوزه علوم کشاورزي، محيط زيست، تجارت و حقوق برانگيخته است .33
بعد از آب، غذا مهمترين نياز اوليه زندگي و ادامه حيات مي باشد. اين حق در اسناد مختلف حقوق بشري مورد تاکيد قرار گرفته است. 34
اين منابع ماده اوليه و ضرورت اصلاح گياهان زراعي از طريق انتخاب کشاورزان اصلاح کلاسيک نباتات يا فناوري زيستي نوين مي باشند. و حفاظت از آنها در سازگاري



قیمت: تومان

دیدگاهتان را بنویسید