b (1070)

دانشگاه آزاد اسلامي
واحد دامغان
پايان نامه کارشناسي ارشد(M.Sc) مهندسي کشاورزي رشته بيماري شناسي گياهي

عنوان:
شناسايي عوامل باکتريايي بلايت گردو و تعيين تنوع آن در استان لرستان
استاد راهنما:
دکتر علي عليزاده علي آبادي
استادان مشاور:
مهندس ابوالقاسم قاسمي
دکتر علي اسکندري
تدوين و نگارش:
مريم شامي
سال تحصيلي 1391
تشکر و قدرداني
از اساتيد توانا و گرانقدرم جناب آقاي دکتر علي عليزاده علي آبادي و مهندس ابوالقاسم قاسمي که همواره از مساعدتها و رهنمودهاي ايشان بهره برده‌ام، صميمانه سپاسگزاري مي‌کنم. همچنين از برادر بزرگوارم جناب آقاي دکتر علي اسکندري به خاطر راهنماييها و حمايتهايشان نهايت تشکر را دارم.
از اعضاي هيئت محترم داوران جناب آقاي مهندس محمدي که با دقت و حوصله كار مرا ارزيابي نموده و كاستيها را يادآوري فرمودند و همچنين مدير محترم گروه تشکر مينمايم.
و در آخر از تمامي دوستان بي‌بديل، اساتيد گرانقدر و مسئولين زحمتکشي که در انجام اين تحقيق مرا ياري نمودهاند، کمال تشکر را دارم و محبت‌هاي اين دوستان را هيچگاه فراموش نخواهم کرد.

مريم شامي
مهرماه 1391

تقديم به:

حمد و سپاس خدايي را که مرا در تمام مراحل زندگي ياري کرده است.
اين پايان ‌نامه را تقديم مي‌کنم به:
* پيشگاه مقدس حضرت ولي عصر (عج) که هر چه دارم و خواهم داشت همه از الطاف اوست.
* پدر و مادر و همسر مهربانم که در تمام مراحل زندگي همواره تکيه‌گاهي محکم و نقطه اميدي بزرگ براي من بودند.
* معلمان و اساتيدي که در طول سالهاي تحصيل از شمع وجودشان بهره‌مند شده‌ام.
* و کليه رهپويان راه علم و حقيقت.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده. 1
1- فصل اول- کليات
1-1- مقدمه.4
1-2- اهميت اقتصادي گردو در ايران و جهان4
1-3- منشاء و انتشار گردو 4
1-4- مناطق رشد و ميزان توليد 7
1-5- ويژگي هاي گياه شناسي گردو.11
1-5-1- شکل ظاهري و اندازه 11
1-5-2- ترکيبات ميوه و موارد استفاده 12
1-6- ردهبندي.13
1-7- ارقام گردو16
1-8- پايههاي گردو16
1-9- گردوي ايراني.17
1-9-1- گونهها و واريتههاي گردوي موجود در ايران.18
1-10- شرايط مناسب براي گردو18
1-10- 1- آب و هوا.18
1-10- 2- بارندگي 19
1-10-3- خاک.19
1-10-4- آبياري20
1-11- بيماريهاي گردو21
1-12- معرفي منطقه مورد مطالعه21
1-12- 1- موقعيت جغرافيايي و تقسيمات سياسي استان.21
فصل دوم: بررسي منابع
2-1- بيماري بلايت باکتريايي گردو24
2-1-1- عامل بيماري Xanthomonas arboricola pv. juglandis25
2-2- ويژگي هاي جنس زانتوموناس26
2-3- روش هاي شناسايي جنس Xanthomonas28
2-3-1- صفات مورفولوژيکي28
2-3-2- صفات بيوشيميايي28
2-4- روش هاي سرولوژيکي و مولکولي28
2-5- فيلوژني جنس Xanthomonas29
2-6- گونه هاي Pseudomonas ………………………………………………………………………………………..30
2-6-1- خصوصيات راسته Pseudomonadales 31
2-6-2- خصوصيات خانواده Pseudomonadaceae ………………………………………………32
2-6- 3- مشخصات و خصوصيات باکتري شناسي جنس Pseudomonas………………….32
2-6-4- موقعيت تاکسونوميکي جنس Pseudomonas .34
2-6-5- موقعيت تاکسونوميکي گونه syringae Pseudomonas ………………………………34
2-6-6- مکانيزم بيماريزايي در Pseudomonas syringae .36
2-7- علائم بيماري بلايت گردو .38
2-7-1- علائم بيماري.38
2-7-2- علائم روي برگ39
2-7-3- علائم روي گل نر40
2-7-4- علائم روي گل ماده…..40
2-7-5- علائم روي شاخه.40
2-7-6- علائم روي ميوه.41
2-8- اپيدميولوژي و چرخه زندگي عامل بيماري..42
2-9- زمستانگذراني43
2-10- وضعيت بيماري در ايران.44
2-11- کنترل بيماري.45
2-11-1- پيشگيري.45
2-11-2- روشهاي فيزيکي45
2-11-3- سمپاشي46
2-11-4- تهيه نهال سالم و حفظ باغهاي جوان46
2-11-5- نوع آبياري46
2-11-6- تغذيه47
2-11-7- محلولپاشي47
2-12- تنوع ژنتيکي باکتري هاي بيماريزاي گياهي.49
2-13- روش هاي مولکولي مبتني بر DNA .50
2-14- تکنيک هاي مولکولي: مروري بر روشهاي تشخيصي باکتري ها 51
2- 14-1- بررسي تنوع ژنتيکي بر اساس توالي تکراري rep- PCR 52
2-14-2- واكنش زنجيره اي پلي مراز ((Polymerase Chain Reaction.53
2-14-3- تاريخچه PCR 54
3-14-4- مراحل انجام واکنش PCR.55
2-14-5- سيکلهاي حرارتي لازم براي PCR.56
2-14-6- نشانگر rep57
2- 15- فيلوژني و طبقه بندي باکتري ها بر اساس توالي هاي DNA.60
2-16- ژن 16s Rrna…..60
2-17- ژن RPOB……………………………………………………………………………………………………………….64
2-18- تکنيک الکتروفورز.64
فصل سوم: مواد و روشها
3-1- تهيه استرين ها67
3-1-1- نمونه برداري و جداسازي عامل بيماري 67
3-1-2- تکثير و نگهداري باکتري ها 68
3-1-3- نگهداري باکتري ها68
3-1-3-1- نگهداري جدايه ها در گليسرول 15 %68
3-1-3-2- نگهداري جدايه ها در محيط کشت68
3-2- بررسي خصوصيات بيوشيميايي و فيزيولوژيکي ……68
3-2-1- واکنش فوق حساسيت Hypersensitive Tests68
3-2-2- آزمون اثبات بيماريزايي69
3-3- آزمون هاي بيوشيميايي69
3-3-1- آزمون آرژنين دهيدرولاز69
3-3-2- آزمون اکسيداز70
3-3-3- آزمون اثر باکتري روي شير ليتموس71
3-3-4- آزمون احياي نيترات به نيتريت71
3-3-5- آزمون تحمل نمک طعام 73
3-3-6- آزمون تجزيه بي هوازي گلوکز73
3-3-7- آزمون سولفيد هيدروژن H2S)) از سيستئين73
3-3-8- آزمون توليد لعاب روي محيط YDC74
3-3-9- آزمون توليد لوان74
3-3-10- آزمون ذوب ژلاتين74
3-3-11- آزمون رشد در دماي 35 درجه سانتي گراد75
3-3-12- آزمون کاتالاز75
3-3-13- آزمون گرم با محلول 3 درصد پتاس76
3-3-14- آزمون هيدروليز اسکولين76
3-3-15- آزمون هيدروليز توئين 8076
3-3-16- آزمون هيدروليز نشاسته 77
3-3-17- آزمون اوره آز77
3-3-18- آزمون داکسي ريبونوکلئاز78
3-3-19- آزمون لسيتيناز 78
3-3-20- آزمون توليد رنگدانه فلورسنت79
3-3-21- آزمون فعاليت تايروزيناز79
3-3-22- آزمون واکنش متيل رد و توليد استوئين 79
3-3-23- آزمون مواد احياء کننده از ساکارز (RSS)80
3-3-24- آزمون هيدروليز آربوتين (بتاگلوکوزيداز)80
3-3-25- آزمون هيدروليز کازئين شير80
3-3-26- آزمون توليد اندول80
3-3-27- آزمون لهانيدن ورقه هاي سيب زميني81
3-3-28- آزمون سيترات81
3-4- بررسي خصوصيات تغذيه اي82
3-4-1- آزمون مصرف منابع مختلف کربن82
3-5- گروه بندي استرين ها82
3-6- بررسي تنوع ژنتيکي در جمعيت استرينهاي مورد بررسي ……………………………………………………82
3-6-1- تعيين تنوع ژنتيکي جدايهها با روش rep-PCR……………………………………………………………82
3-6-1-1- استخراج ژنومي DNA
3-7- روش rep-PCR83
3-7-1- مخلوط واکنش جهت انجام آزمون PCR83
3-7-2- برنامه تکثير براي آغازگرهاي ERIC IR، ERIC2 و آغازگر BOX A1R84
3-7-2-1- چرخه حرارتي………………………………………………………………………………………84
3-7-3- بافر TAE 5×85
3-7-4- الکتروفورز نتيجه PCR در ژل و عکسبرداري از ژل85
3-7-5- شيوه آناليز نتايج rep-PCR85
3-7-6- تعيين توالي نوکلئوتيدي(Sequencing)………………………………………………………………………86
3-8- آناليز کامپيوتري توالي ها.87
فصل چهارم: نتايج
4-1- جداسازي..89
4-2- شناسايي و تعيين خصوصيات فيزيولوزيکي و بيوشيميايي استرينها………………………………………..91
4-2-1- اثبات بيماريزايي……………………………………………………………………………………………..91
4-2-2- خصوصيات فنوتيپي و بيوشيميايي …………………………………………………………………93
4-2-2-1- نتايج خصوصيات فنوتيپي جدايه هاي Pseudomonas عامل لکه برگي گردو……………..93
4-3- نتايج خصوصيات فنوتيپي جدايه هاي Xanthomonas عامل بلايت باکتريايي گردو.97
4-4- الگوي DNA حاصل از rep-PCR با پرايمر ERIC براي Pseudomonas102
4-5- اثر انگشت ژنتيكي DNA ژنومي حاصل از rep-PCR براي Xanthomonas .103
4-6- تجزيه خوشهاي106
4-7- تعيين توالي قطعات و آناليز کامپيوتري آنها106
فصل پنجم: بحث
5-1- پيشنهادات.115
فهرست منابع ………………………………………………………………………………………………………………………..118
چکيده انگليسي…………………………………………………………………………………………………………………….127
فهرست جداول:
فصل اول
جدول 1-1- ميزان توليد گردو در کشورهاي مختلف در سال 2007 طبق گزارش FAO ……………….8
جدول 1-2- سطح زير کشت، ميزان توليد و عملکرد گردو در کشور در سال 1387 ……………….8
جدول 1-3- سطح زير کشت، ميزان توليد و عملکرد محصولات باغي(دايمي) استان لرستان در سال 1387……………………………………………………………………………………………………………………………….. 9
جدول 1-4- سطح زير کشت و ميزان توليد گردو در ايران به تفکيک استان در سال 1385 …..9
جدول 1- 5- ترکيبات مغز گردو …………………………………………………………………………………13
جدول 1-6- گونههاي گردو ……………………………………………………………………………………. 14
جدول1-7 – مقايسه خصوصيات سه پايه رايج مورد استفاده براي گردوي ايراني در کشورهاي مختلف …………………………………………………………………………………………………………………………………. 17
جدول 1-8- زمان تقريبي مراحل مختلف رشد ميوه گردو …………………………………………….. 20
فصل دوم
جدول2-1- ميزان حساسيت ارقام گردو به باکتريوز …………………………………………………….. 38
جدول2-2- توانايي بررسي تنوع ژنتيکي روش هاي مختلف براساس DNA، در سطوح مختلف تاکسونومي باکتري ها ………………………………………………………………………………………………. 50
جدول 2-3- توالي نوکلئوتيدي پرايمرهاي عمومي ………………………………………………………. 59
جدول 2-4- تواليهاي نوکلئوتيدي پرايمرهاي اختصاصي مورد استفاده برايX. A. J ……. 59
فصل سوم
جدول 3-1- آغازگرهاي استفاده شده در انگشت نگاري DNA به روش rep-PCR ……. 83
فصل چهارم
جدول 4-1 : فهرست استرينهاي جدا شده از درختان گردو در سال 1390 و مورد استفاده در اين مطالعه ………………………………………………………………………………………………………………………. 89
جدول 4-2- خصوصيات فنوتيپي و بيوشيميايي استرينهاي Pseudomonas جدا شده از برگ گردو ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 93
جدول 4-3- خصوصيات فنوتيپي و بيوشيميايي استرينهاي Xanthomonas جدا شده از برگ و ميوه گردو …………………………………………………………………………………………………………………. 98
فهرست نمودارها
نمودار 4-1- دندروگرام تشابه جدايهها براساس آزمونهاي فنوتيپي جدايههاي Pseudomonas عامل بيماري باکتري بلايت و لکه برگي گردو ……………………………………………………………….. 97
نمودار 4-2- دندروگرام تشابه جدايهها براساس آزمونهاي فنوتيپي جدايههاي Xanthomonas عامل بيماري باکتري بلايت گردو با استفاده از نرم افزار NTCY`S با روش جاکارد …………. 101
نمودار 4-3- گروهبندي استرينهايPseudomonas جدا شده از برگ و ميوه گردو بر اساس تلفيق دادههاي BOX-PCRو ERIC-PCR با استفاده از نرم افزار NTCY`s با ماتريس جکارد……………………………………………………………………………………………………………………….. 103
نمودار 4-4- گروه بندي استرينهاي Xanthomonas جدا شده از برگ و ميوه گردو بر اساس تلفيق داده هاي BOX-PCRو ERIC-PCR با استفاده از نرم افزار NTCY`s با ماتريس جکارد ………………………………………………………………………………………………………………………………… 105
نمودار4-5- دندروگرام فيلوژنتيکي جدايه ها به روش نيبر جويينيگ با استفاده از نرم افزار مگا5 …………………………………………………………………………………………………………………………………………….108
نمودار 6-4- دندروگرام فيلوژنتيکي جدايه هاي xanthomonas به روش نيبر جويينيگ با استفاده از نرم افزار مگا 5 …………………………………………………………………………………………. 109
فهرست اشکال
فصل سوم
شکل 3-1- شماي شماتيک مارکر 100bp DNA Ladder Plus, Bioron در ژل آگارز 1.7% ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 86
فصل چهارم
شکل4-1- علائم باکتري Pseudomonas syringae روي گردو جمع آوري شده از استان لرستان ……………………………………………………………………………………………………………………………… 90
شکل4-2- واکنش فوقحساسيت روي برگهاي شمعداني تاشي از تلقيح استرينهاي xaj …. 91
شکل4-3- واکنش فوقحساسيت روي برگهاي توتون تاشي از تلقيح استرينهاي xaj …….. 91
شکل4-4- لکههاي سوختگي باکتريايي ناشي از آزمون اثبات بيماريزايي در برگهاي گردو…..92
شکل4-5- لکههاي سوختگي باکتريايي ناشي از آزمون اثبات بيماريزايي در برگهاي گردو… 92
شکل4-6- لکههاي سوختگي باکتريايي ناشي از آزمون اثبات بيماريزايي در ميوه گردو………. 92
شکل4-7- تنوع ژنتيکي بين استرينهاي Pseudomonas جدا شده از برگ و ميوه گردو بر اساس ERIC-PCR ……………………………………………………………………………………………………………..102
شکل 4-8- تنوع ژنتيکي بين استرينهاي Pseudomonas جدا شده از برگ و ميوه گردو بر اساس BOX-PCR …………………………………………………………………………………………………………….. 102
شکل 4-9- تنوع ژنتيکي بين استرينهاي Xanthomonas جدا شده از برگ و ميوه گردو بر اساس BOX-PCR …………………………………………………………………………………………………………….. 104
شکل 4-10- تنوع ژنتيکي بين استرينهايXanthomonas جدا شده از برگ و ميوه گردو بر اساس ERIC-PCR …………………………………………………………………………………………………………… 104
شکل 4-11- الکتروفورزDNA تکثير شده با آغازگر Laps , laps 27 در واکنش PCR ……… 107
چکيده
بلايت باكتريايي( Xanthomonas arboricola pv. Juglandis) يكي از بيماريهاي مهم گردو است كه هرساله باعث کاهش توليد گردو در غرب، مركز و شمال ايران ميشود. اين بيماري اولينبار در سال 1327 توسط اسفندياري از قزوين و مازندران گزارش گرديد سپس، بهطور وسيع از استانهاي شمالي، مركزي و غربي كشور گزارش شد. عامل بيماري برگ‌ها، گل‌ها، جوانه‌ها و ميوه‌هاي گردو را آلوده مي كند. بهمنظور شناسايي عامل بيماري بلايت باکتريايي گردو در استانهاي مختلف در طي فصل بهار و تابستان سال1390 از برگهاي آلوده درختان گردوي از استانهاي لرستان، کردستان و البرز نمونه برداري به عمل آمد و طبق روشهاي مرسوم در باکتري شناسي، باکتري عامل بيماري جدا، خالصسازي و شناسايي شد. اثبات بيماريزايي روي نهال سه ساله و ميوه گردو به اثبات رسيد. پس جداسازي در سطح محيط کشت دو نوع کلني زردرنگ و کرم رنگ مشاهده شد که کلني هاي کرم رنگ از فراواني بيشتري برخوردار بودند. کلني هاي زردرنگ بر اساس نتايج آزمونهاي بيوشيميايي بهعنوانX. arboricola pv. juglandis شناسايي شدند. بر اساس نتايج حاصل از تجزيه و تحليل خوشهاي الگوي حاصل از روش rep-PCR جدايههاي مورد بررسي از نظر تنوع ژنتيکي در سه گروه با 56% تشابه قرار گرفتند. جدايههاي زانتوموناس براساس تعيين توالي ژن RNA پلي مراز زير واحد بتا و ترسيم دندروگرام به روش نيبرجوينينگ در يک گروه مجزا قرار گرفتند بر اين اساس جدايه 10 ، 11 و 12 که از استان لرستان و کردستان جداسازي شده بودند، کاملا متمايز از ساير زانتوموناسها در يک گروه مستقل قرار گرفتند. جدايههاي کرم رنگ بر اساس نتايج آزمونهاي بيوشيميايي، اثبات بيماريزايي به عنوان Pseudomonas syringae pv. syringae , Pseudomonas viridiflava و Pseudomonas spشناسايي شدند. جدايهها در واکنش rep- PCR در گروههاي مختلف و متنوعي قرار گرفتند. اين جدايهها بر اساس مقايسهي توالي ژن RNA پلي مراز زير واحد بتا و ترسيم دندروگرام به روش نيبرجوينينگ در سه گروه مجزا قرار گرفتند. گروه اول شامل جدايههاي 9، 10، 18و 41 بهعنوان نماينده 24 جدايه با 99% به Pseudomonas syringae pv. syringae شباهت داشت، و گروه دوم شامل جدايهي 48 با 99% به Pseudomonas viridiflava شبيه بود و گروه سوم شامل جدايههاي 31 و 11 به .Pseudomonas sp تعلق داشتند که جدايه 11 با گونهP. cedrina به ميزان 99% شباهت داشت. اين اولين گزارش از بيماريزايي Pseudomonas syringae pv. syringae در گردو مي باشد.

1-1- مقدمه
گردو درختي از خانواده Juglandaceae وجنس Juglans است (بختياري، 1382). اين جنس داراي 21 گونه مي باشد كه همگي خزان كننده و داراي ميوه خوراكي بوده و برخي از اين گونه ها از نظر چوب نيز با ارزش مي باشند. گردو درختي است زيبا و سايه افكن كه به عنوان درخت زينتي به كار مي رود. اين درخت در مناطق معتدل دنيا رشد و پرورش مي يابد. گردو از محصولات مهم خشكباري دنيا به شمار مي آيد و در بعضي كشورهاي صنعتي به عنوان يك درخت روغني بسيار مهم محسوب مي شود. گردوهاي موجود به دليل تكثير با بذر داراي تنوع ژنتيكي بسيار غني بوده و صفات با ارزشي در ژنوتيپ ها وجود دارد كه پس از شناسايي مي تواند مورد استفاده قرار گيرد. (وحدتي، 1382).
1-2- اهميت اقتصادي گردو در ايران و جهان
گردو يکي از درختان بسيار مهم و ارزنده گروه پهن برگان است که در بسياري از نقاط جهان در نيمکره شمالي از اروپاي جنوبي، مرکزي و شرقي تا قفقاز وشمال و مرکز ايران تا دامنه هاي هيمالايا و کشور چين وژاپن و همچنين گونه هايي از آن در قاره آمريکاي شمال و آمريکاي جنوبي به طور طبيعي مي رويد و کاشته مي شود که اکثر حائز اهميت هستند. (طباطبايي و همکاران، 1377) تنها جنگل طبيعي باقي مانده از اين محصول در دنيا هم اکنون در قرقيزستان و در شرايط بسيار خوب موجود است. در ايران کاشت گردو از دره گز و مغان در شمال کشور تا اقليد فارس در جنوب و از ارتفاعات جنوب غربي اروميه تا کوه تفتان در جنوب شرقي بين طولهاي جغرافيايي 45 تا 65 درجه بخوبي ميرويند ولي بهترين بازدهي مربوط به باغهايي است که در ارتفاعات دامنه هاي البرز، خراسان، آذربايجان و دامنه هاي زاگرس (به ويژه تفرش، گلپايگان و تويسرکان) قرار دارند.
همچنين اطراف کوههاي لاله زار و جبال بارز منطقه اي است که از مراکز عمده گردو کاري کشور به حساب مي آيد . اكثر قريب به اتفاق اين‌ درختان حاصل كشت بذر بوده و به همين دليل داراي تفرق و تنوع صفات زيادي هستند (بختياري و همکاران، 1382).
1-3- منشاء و انتشار گردو
كشور ايران سرزميني است حاصلخيز با اكوسيستمي متنوع و وسيع كه قسمتي از رويشگاه‌هاي وسيع گردو را در دنيا شامل مي‌شود كه اين تنوع اقليم و اكوسيستم را در ساير نقاط جهان كمتر مي‌توان يافت. منشأ طبيعي گردوي ايراني، مناطق كوهستاني آسياي مركزي است. گرچه بسياري از دانشمندان فلات ايران را منشأ اصلي J.regia دانسته ولي تحقيقات مولكولي و ايزوآنزيمي ثابت نموده كه مركز تنوع گونه مذكور، دامنه‌هاي شمالي رشته كوه تين شان (Tien shan) واقع در استان زين جيانگ در شمال غربي چين مي‌باشد (بختياري و همکاران، 1382).
تاريخچه پرورش گردو به زمانهاي بسيار دور و نامعلوم برميگردد. برا ساس گزارش او روک (O, Rourke) و بعد از عصر يخبندان از آسياي صغير به مناطق مختلف دنيا انتشار يافته است. ولي اسبلت بر اساس تصاوير فسيلي عقيده دارد که گردو قبل از پيدايش انسان وجود داشته است. گفته ميشود که گردو در باغ شاه سليمان پرورش داده مي شد. در ايران قديم گردو در معامله هاي پاياپاي بکار برده مي شد که از اين طريق به کشورهاي مصر، بيزانس، ايتاليا و حتي کشورهاي اروپايي ودنياي جديد انتشار يافته است.
از آنجا كه گردو در گذشته‌هاي بسيار دور از فلات ايران به يونان و روم و بعداً به انگلستان برده شد و در سال 1769 ميلادي توسط انگليسي‌ها به امريكا رفته، برخي از باغداران به اشتباه اين گونه را گردوي انگليسي (English Walnut) مي‌نامند. برخي از ارقام گردو مربوط به J. regia از مناطق كوهستاني واقع در كارپاتين لهستان منشأ گرفته‌اند كه به (گردوي كارپاتي) معروفند. عده‌اي از محققين عقيده دارند كه اين واريتهها مي‌توانند دماي منفي 35 درجه سانتيگراد را تحمل كرده و زنده بمانند و به عنوان نژادهاي مقاوم گردو نسبت به سرما شناخته شده‌اند (بختياري و همکاران، 1382).
پايه هاي وحشي گردوي ايراني (Juglans regia L. ) در منطقه کوههاي کارپاتيان در شرق اروپا، سرتاسر ترکيه، عراق، ايران، روسيه جنوبي و افغانستان تا شمالغربي هيماليا يافت شده است. بنابراين ميتوان گفت منشاء گردو، ايران و مناطق اطراف آن مي باشد که سپاه اسکندر در بازگشت خود، آن را به اروپا برده است.
در حدود هيجده گونه از جنس گردو، بومي مناطق شمال و جنوب آمريکا، مرکز چين، منچوري و ژاپن مي باشد. رومي ها به علت علاقه زياد به گردو، آن را پادشاه تمامي خدايان، بلوط ژوپيتر يا به لاتين، جويز- گلانسJovis – glans ميناميدند که همين ژوگلانس امروزي است و بعداً گردو نام گرفت، حتي اکنون بيشتر باغهاي قديمي امريکايي گردو را به همان نام ايراني يعني گردوي پارسي ميشناسند. گردو از ايتاليا به اسپانيا، فرانسه، پرتقال، آلمان و جنوب روسيه و از آنجا به چين و تبت برده شده است.
ريشهء کلمه گردو از گال نات (Gaul nut) گرفته شده است. در زمانهاي گذشته نام کشور فرانسه گال بود و گردو نيز گال نات ناميده مي شد که بعد اين کلمه در انگليسي به والنات (گردو) تغيير کرد. طبق نظر ديگري، نام گردو از کلمه قديمي گردوي والش گرفته شده است. در ضمن گردو به نامهاي ديگري نيز مثل گردوي ايراني، گردوي انگليسي يا گردوي کارپاتي ناميده مي شود اما به نظر ميرسد که مناسبترين اسم گردوي ايراني است، زيرا منشاء آن ايران مي باشد (راموز و همکاران، 1984).
گردوي انگليسي يک نام گمراه کننده است زيرا گردو هيچ رابطه اي با انگلستان ندارد. احتمال مي رود که اين نام به علت انتقال اين ميوه از کشورهاي مديترانه اي توسط کشتي هاي انگليسي به گردو داده شده است بعلاوه تشخيص گردو از گردوي سياه امريکايي آسان است. وجه تسميه گردو به نام گردوي انگليسي به اين علت است که زماني براي اولين بارانگليسي ها که در ايران براي جستجو و خريد چوب گردو فعاليت داشته اند آن را با خود به انگلستان برده و نام گردوي انگليسي را روي آن گذاشته اند.
حساس بودن گردو نسبت به سرما مانع گسترش آن از آمريکاي شمالي و فرانسه به مناطق شماليتر ميشد ولي با وارد کردن رقم گردوي مقاوم به سرما که از کوههاي کارپات لهستان آورده شده بود اين مشکل حل شد و گردوي کارپات موجوديت يافت. طبق گزارش اوروک (1969) احتمال دارد گردوي کارپات از نژاد مقاوم به سرماي گردوي ايراني باشد که محصول بيشتري داشته و در زمستان سرماي 35- درجه سانتيگراد را تحمل مي کند. بعلاوه اين رقم شامل تمامي گردوهاي مقاوم به سرمايي است که در روسيه، چکسلواکي و آلمان پرورش داده ميشود. (جليلي مرندي و همکاران، 1380)
گونههاي مختلف گردو که در رويشگا ههاي وسيعي در دنيا و ايران به طور طبيعي روئيده و کاشته ميشوند، جزء درختان چند منظوره و از نظر اقتصادي بسيار پراهميت محسوب ميشوند (طباطبايي و همکاران، 1377). تئو فراستوس(370 قبل از ميلاد مسيح ) در نوشتههاي خود به گردو اشاره نموده است. پليني(23 سال بعد از ميلاد مسيح) از 9 رقم گردو نام برده وعقيده داشته است: چنانچه ارقام گردو را از راه بذر ازدياد کنند از يکديگر متفاوت خواهند بود (يعني به امکان دورگ شدن و ناخالص شدن گردو آگاهي داشته است). قديمي ترين درخت گردوي ايراني در ايالت پنسيلوانياي امريکا در مزرعه شخصي به نام جکوب بادر قرار دارد که عمر آن را بالغ بر 230 سال تخمين زده اند و محيط تنه آن در ارتفاع 30/1 متري، 3/5 متر اندازه گيري شده است. سايه انداز اين درخت متجاوز از 30 مترمربع مي باشد و تصور ميرود که به وسيله مهاجرين آلماني کاشته شده باشد. در زمان شارل ماني کشت گردو به دستور او در تمام اروپا متداول گشت.
در ايران کهنسالترين درخت گردو احتمالاً در اورگان شهرکرد وجود دارد. طبق کتيبه اي که در مجاورت اين درخت از زير زمين بهدست آمده تاريخ کاشت گردوهاي ذکر شده مربوط به زمان يزدگرد و در حدود 1200 سال پيش ميباشد. گذشته از اين درختان کهنسال گردو را درتيجان خوانسار، کيجان اصفهان، رودبار الموت قزوين و در کش طالقان نيز ميتوان يافت که سن آنها از 300 تا 700 سال متغير ميباشد(طباطبايي و همکاران، 1377).
1-4- مناطق رشد و ميزان توليد
گردو تقريباً بطور وسيع در کشورهاي مناطق معتدله اي که تابستانهاي خيلي خنک نداشته باشند پرورش داده مي شود. کشورهاي عمده صادر کننده گردو بهترتيب اهميت شامل امريکا، چين، فرانسه، ايتاليا وترکيه ميباشد. ميزان توليد گردو در سالهاي مختلف متغير است. ميزان توليد گردو در کشورهاي اروپايي بيشتر از ساير کشورهاست. اگر استانداردهاي بين المللي توليد وبازاريابي تامين شود، گردو از پتانسيل عظيم صادراتي برخوردار مي باشد. بايد ارقام پوست نازک گردو که بوسيله روش غيرجنسي ازدياد مي شوند بهجاي پايه هاي بذري که ديررس و فاقد ميوههاي يکنواخت هست جايگزين شوند.
گردو در عرض جغرافيايي 39-29 درجه شمالي و طول جغرافيايي 64-45 درجه شرقي، از زمينهاي كم ارتفاع 2500 متر، به صورت اهلي يا وحشي در شمال، غرب و مركز كشور ايران يافت ميشود. باغهاي گردوي كشور به ميزان وسيعي در دامنه هاي رشته كوههاي البرز، زاگرس، لاله زار و جبال بارز يافت مي شوند. دو گونه J. nigra، J. hindsii بيشتر به عنوان پايه براي گردوي ايراني (J. regia) استفاده مي شوند. (وحدتي، 1382).
طبق آمار فائو، سازمان کشاورزي و خواروبار ملل متحد (2007) مهمترين كشورهاي توليد كننده گردو در جهان عبارتند از: چين با توليد ساليانه 503000 بالاترين ميزان سطح زير كشت، آمريكا با توليد 290300 تن در مقام دوم و تركيه با توليد 172572 تن در مقام سوم، ايران با ميزان توليد 170000 تن مقام چهارم جهان را داراست. Food and Agriculture Organization of the United Nations, FAO) ).

جدول 1-1- ميزان توليد گردو در کشورهاي مختلف در سال 2007 طبق گزارش FAO
نام کشور توليد گردو (ميليون تن) چين 503000 آمريكا 290300 ترکيه 172572 ايران 170000

در جهان 630 هزار هکتار باغ گردو موجود است. ايران باداشتن 169609 هکتار درختان بارور و نهال گردو پس از چين و آمريکا سومين توليد کننده گردوي جهان است.
استان همدان با 17175 هکتار باغ گردو (بارده 12234 هـ نهال و باغ کمتر از ده سال 4941 هـ) از نظر عملکرد مقام اول کشور را دارد. گردو کاري در اکثر استانهاي کشور وجود دارد. بزرگترين شهرستان توليد کننده گردو در ايران شهرستان اقليد است. يکي از بزرگترين باغ‌هاي گردوي جهان (با تاييد فائو) با مساحت حدود ??? هکتار در شهميرزاد و روستاي خطيرکوه از توابع شهرستان مهديشهر در استان سمنان واقع است.
سطح زير کشت، ميزان توليد و عملکرد گردو در کشور به تفکيک محصول در سال 1387 در جدول زير آمده است:
جدول 1-2- سطح زير کشت، ميزان توليد و عملکرد گردو در کشور در سال 1387:
نام محصول
توليد عملکرد آبي ديم جمع آبي ديم گردو 362143 17027 379171 1/2406 9/3241
جدول 1-3- سطح زير کشت، ميزان توليد و عملکرد محصولات باغي(دايمي) استان لرستان در سال 1387:
نام محصول سطح زير کشت باغات(با احتساب درختان مخلوط و پراکنده) غير بارور بارور آبي ديم جمع آبي ديم جمع گردو 9/7868 0 9/7868 8/10096 0 8/10096
جدول 1-4- سطح زير کشت و ميزان توليد گردو در ايران به تفکيک استان در سال 1385:
رديف نام استان عملکرد
کيلوگرم بر هکتار ميزان توليد به تن سطح زير کشت به هکتار
کل ايران جمع بارده نهال
1849 168320 158498 88890 69608 1 سيستان و بلوچستان 1167 21 61 18 43 2 خوزستان 2500 227 237 89 184 3 جيرفت و بم 2500 455 1455 1535 220 4 قم 1413 2083 1683 1425 285 5 يزد 1356 2088 1688 1543 145 6 سمنان 3826 5178 1878 1351 527 7 ايلام 2006 1419 2349 705 1644 8 گيلان 943 1732 3122 1837 1285 9 اردبيل 675 1324 3397 1962 1435 10 تهران 2466 7633 3613 3095 518 11 مرکزي 2246 6448 3698 2870 828 12 زنجان 3177 5716 4026 1798 2228 13 قزوين 583 2381 4906 4085 821 14 اصفهان 1553 3854 4974 2484 2470 15 کهکيلويه و بوير احمد 3160 8355 5274 2644 2630 16 گلستان 3704 2714 5294 733 4561 17 آذزبايجان غربي 972 2407 5658 2472 3213 18 کردستان 3608 12287 5820 3403 2417 19 فارس 4732 24983 7249 5280 1969 20 خراسان 1363 7834 7485 5747 1738 21 مازندران 2260 6494 9021 2874 6147 22 لرستان 1433 4768 9588 3326 6262 23 آذربايجان شرقي 401 2878 9643 7179 2464 24 چهار محال بختياري 853 3253 12216 3814 8402 25 همدان 2785 19785 12492 7104 5388 26 کرمانشاه 598 4899 15146 8179 6967 27 کرمان 2147 24993 16512 11641 4871
1-5- ويژگيهاي گياهشناسي گردو
از نظر گياهشناسي، گردو درختي است يک پايه و يک جنسي يعني روي يک درخت گلهاي نر و ماده به صورت جداگانه ظاهر مي شود. ميوه گردو از نظر گياهشناسي شفت محسوب ميشود. ميوهاي گرد يا نيمه گرد، کم و بيش کشيده، تخم مرغي يا بيضي نوک باريک که از رشد تخمدان پائين بوجود ميآيد و به تدريج ديوارههايي در حفره داخلي آن تشکيل ميشود که مغز گردو را به دو قسمت متقارن تقسيم مي نمايد. گامتهاي ماده گردو دگرگشن است گرده افشاني آن بوسيله باد انجام ميشود و حشرات نقشي در آن ندارند.
1-5-1-شکل ظاهري و اندازه:
درختان گردو مي توانند داراي سه شکل متفاوت باشند:
1) شکل جنگلي گردو که داراي تنه، ولي نه کاملاً مستقيم و تاج کشيده و نسبتاً باريک و نامنظم وتنه بلند و کم وبيش نامنظم وکج که گاهي به ارتفاع 10 متر و بيشتر مي رسد.
2) شکل ويژه گردو که درخت داراي تنه نسبتاً کوتاه و منشعب و تاج گسترده و گرد و در تک درختان تاج آن به صورت نيمکروي کم و بيش نامنظم مي باشد. تنه آنها حداکثر به بلندي 1 تا 2 متر ميرسد ولي قطر تنه آنها به 30 تا 90 سانتيمتر بالغ مي شود.
3) شکل درختچه گردو که غالبا در رويشگاههاي نامناسب و نامساعد سنگلاخ، گورستاني و با ارتفاع زياد ظاهر ميشود که در اينصورت درخت گردو رشد زيادي نکرده کوچک مانده و مرتب ساقههاي جديدي از بن درخت ميرويد و مجموعاً حالت يک درختچه نامنظم را پيدا ميکند.
درختان جنگلي گردو تقريبا با ارتفاع 20 تا 25 متر با تنه اي به ارتفاع 8 تا 12 متر و با گرزن کشيده و قطر تنه 30 تا 50 سانتيمتر ديده مي شود ولي تک درختان گردو به ارتفاع 8 تا 12 متر و با تنه اي به ارتفاع 1 تا 2 متر و قطر تنه 30 تا 90 سانتيمتر ديده ميشود. داراي برگهاي مرکب شانه اي است. اندازههاي درختان گردو اولاً بسته به خواص ژنتيکي و ارثي گونههاي مختلف آنها و ثانياً در اثر شرايط محيط زيست بسيار متفاوت ميباشد.
برگ درختان گردو از نظر اندازه، رنگ، تعداد برگچهها، ابعاد برگچهها، کرکدار يا صاف بودن و غيره، در گونهها و واريتهها و ارقام مختلف گردو متفاوت است. برگ اکثر گردوها خزاني، متناوب، معطر با برگچه هاي متقابل، تک شانه اي و با دمبرگ بلند است. از نظر گياهشناسي، برگ گردو جزء برگهاي مرکب تک شانه اي به شمار مي آيد و برگچههاي آن معمولاً کامي و يا درست و بدون دندانه هستند(طباطبايي و همکاران، 1377).
1-5-2- ترکيبات ميوه و موارد استفاده
قسمت خوراکي گردو، مغز آن است که در حدود نصف وزن ميوه را تشکيل ميدهد. گردو سرشار از پروتئينها، چربيها، مواد معدني وانرژي فراوان است. مقدار اين مواد در مقايسه با غذاهاي ديگر و نياز ساير ميوههاي خشک بسيار زياد است. گردو حاوي ويتامين هاي گروه B بوده و از نظر ويتامين B6 نسبت به بادام، گردوي برزيلي، بلوط، فندق و پکان غني تر است. ميزان ويتامين A و ويتامين C در گردو بسيار کمتر است. مواد معطر گردو از 37 ترکيب مختلف تشکيل شده است که شامل 6 آلدئيد، 6 الکل و 5 کتن ketones ميباشد. يکصد گرم مغز گردو 651 کالري ارزش غذايي دارد مقدار فسفر مغز گردو با ماهي، برنج و تخم مرغ برابري ميکند. ميوه هاي نارس و پوست سبز گردو منبع غني اسيد اسکوربيک بوده و به ترتيب 5/2 -2 و 8/0 -4/0 درصد از وزن تر آنها را اسيد اسکوربيک تشکيل ميدهد. ميوههاي نارس براي تهيه محصولات مختلف که غني از اسيد اسکوربيک ميباشند مثل سرکه، چاشنيهاي غذا، آب ميوه ها و شربتها مصرف مي شوند. اسيد اسکوربيک موجود در ميوههاي نارس و پوست سبز در دماي معمولي اتاق بطور کامل تخريب ميشود ولي ميتوان با اضافه کردن سولفور آن را محافظت نمود.
روغن گردو تقريباً بي رنگ و يا زرد کم رنگ است و طعم لذيذي دارد که براي مصارف خوراکي و نيز براي تهيه رنگ روغن نقاشي، روغن جلا و نيز در صابون سازي بکار برده ميشود. مغز گردو در حدود 60 تا 75 د رصد روغن دارد و ترکيبات عمده آن شامل اسيد لينو لئيک (2/49%)، اسيد اولئيک(7/25%) و اسيد لينولنيک(2/18%) مي باشد. مغز گردو و روغن آن ميزان سرم خون، کلسترول، تري گليسيريدها، فسفوليپيدها و چربيهاي حاوي کلسترول زياد را بطور قابل ملاحظه اي کاهش ميدهد. کنجاله روغن گردو که غني از پروتئين است در تغذيه گاو مورد استفاده قرار ميگيرد و حاوي مواد غذايي قابل هضم از جمله پروتئين (5/31%)، چربي و روغن (6/11%)، کربوهيدراتها (5/23%) و فيبر(7/1%) است.
تقريباً تمام قسمتهاي گردو بخصوص ميوه و چوب آن توسط انسان مورد استفاده قرار ميگيرد. ميوه داراي طعم فوق العاده لذيذي بوده و اکثراً به صورت روميزي مصرف مي شود. همچنين پودر پوست گردو به مقدار زياد در تهيه حشره کشها بکار مي رود زيرا ليگنين وکوتين موجود در آن مواد شيميايي سمي را به سهولت جذب کرده و فعال باقي ميماند.
ترکيبات ميوهء گردو در جدول شماره1-5 ارائه شده است.

جدول 1- 5- ترکيبات مغز گردو
موادمقدار در 100 گرمموادمقدار در 100 گرمآب5/3 %پروتئين8/14 %چربي0/64 گرمکربوهيدرات8/15 گرمفيبر1/2 گرمخاکستر9/1 گرمفسفر380 ميلي گرمکلسيم99 ميلي گرمآهن1/3 ميلي گرمسديم2 ميلي گرمپتاسيم450 ميلي گرممنيزيم131 ميلي گرمويتامين A30 واحد بين الملليتيامين 33/0 ميلي گرمريبوفلاوين13/0 ميلي گرماسيد اسکوربيک 2 ميلي گرمارزش غذايي631 کالرينياسين 9/0 ميلي گرم
1-6- ردهبندي
گردو متعلق به تيره Juglandaceae و جنس Juglans است. جنس Juglans شامل بيست و يک گونه است که از بين آنها گردوي ايراني بسيار مهم بوده و بصورت تجاري در بسياري از کشورها پرورش داده مي شود. گونه هاي ديگر گردو بهطور منطقه اي و بهخاطر استفاده از چوب و ميوههايشان پرورش داده مي شوند. ليست گونههاي مهم گردو با نامهاي متداول و محل رويش طبيعي آنها در جدول زير ارائه شده است.
جدول 1-6- گونههاي گردو
نام گونهنام معمولمحل رويش. regia Jگردوي انگليسي يا ايرانيجنوب شرقي اروپا، ايران تا هيماليا و چين Subsp.turcomanicaSubsp.fallaJ. australis جنوب غربي آمريکاJ. bolivianaکاليفرنياJ. californicaگردوي سياهکاليفرنيايي جنوبيJ. hindsii گردوي سياه کاليفرنيايي شماليکاليفرنياJ. jamaicensisگردوي سياه غرب هندوستانغرب هندوستانJ. majorگردوي سياه آريزوناجنوبغربي ايالت متحدهvar. majorشمال غربي مکزيکvar. glabrataجنوب و مرکز مکزيکJ. microcarpaگردوي سياه تگزاسجنوبغربي ايالت متحدهVar.microcarpaشمال غربي مکزيک (J.rupestris) Var.stewartiiشمال مکزيک J.mollisمرکز مکزيک J.neotropicaشمال غربي آمريکاي جنوبي J.nigraگردوي سياه شرقيشرق اياالت متحده J.olanchana var.olanchanaگواتمالا Var.standleyiجنوب شرقي مکزيک J.pyriformisجنوب شرقي مکزيک P.soratensisبوليوي J.venezuelensisونزوئلا J.ailantifolia
(J.sieboldiana)گردوي ژاپني var. ailantifoliaژاپن var. cordiformisگردوي قلبي شکلژاپن J.cathayensisگردوي چينيشرق چين ، تايوان J. mandshuricaگردوي منچوريمنچوري، شمال شرقي چين، کره cinereaگردوي روغنيشرق ايالات متحده

شش گونه از اين جنس در نقاط مختلف دنيا (مناطق گردوخيز) از لحاظ ميوه و پايه مهمتر بوده و مورد استفاده و توجه قرار گرفته‌اند كه شامل:
Juglans sieboldianaL. ,Juglans regiaL. ,Juglans nigraL. ,Juglans hindsiiL. ,Juglans majorL. ,Juglans cinereaL. . (بختياري، 1382).
مهمترين گونه از نظر ميوه، گردوي ايراني (Juglans regia) و مهمترين گونه از نظر چوب، گردوي سياه شرق آمريكا (Juglans nigra) است. گونه غالب خانواده Juglandaceae، گردوي ايراني (Juglans regia L. ) مي باشد كه منشاء طبيعي آن مناطق كوهستاني آسياي مركزي است. (وحدتي، 1382). اگرچه بسياري از دانشمندان فلات ايران را منشاء اصلي J. regia دانسته و بههمين جهت آن را به زبان انگليسي Persian walnut يا گردوي ايراني ناميده اند، ولي بررسيهاي مولكولي و ايزوآنزيمي نشان داده است كه مركز تنوع گردوي معمولي دامنههاي شمالي رشته كوه تين شان واقع در استان زين جيانگ در شمال غربي چين ميباشد. از آنجا كه گردوي ايراني از فلات ايران به اروپا و از آنجا در سال 1769 توسط انگليسيها به آمريكا برده شده است. همچنين برخي از ارقام گونه J. regia كه از كوههاي كارپاتين لهستان منشا گرفته اند، “گردوي كارپاتي” ناميده ميشوند. (وحدتي، 1382).
1-7- ارقام گردو
ارقام گردو نسبت به منطقه پرورش آنها متفاوت هستند به عنوان مثال در فرانسه گردوي فرانکوت، مايت و پاريزين از ارقام تجارتي محسوب مي شوند. رقم سجنوو از ارقام معمول گردو در يوگسلاوي است که داراي روغن وپروتئين زيادي مي باشد. نژاد گردوي خوشه اي نيز قابل ذکر است. نام اين رقم از عادت ميوهدهي آن که مشابه خوشه انگور است منشاء گرفته و هر خوشه آن در حدود 15 ميوه دارد. پوست آن نازک بوده و مغز خوش طعم آن 60 درصد روغن دارد. تعداد زيادي از ارقامي که در آمريکا پرورش داده مي شوند از گردوهاي صادراتي جهان به شمار مي آيند. برخي از ارقام مهم گردو به شرح زير است:
هارتلي، پاين، فرانکوت، سر، اشلي، سان لند، چيکو، وينا، هاوارد، پدرو، چاندلر، ته هاما.
1-8- پايههاي گردو
در کشورهاي مختلف از پايههاي متفاوتي براي پيوند ارقام گردو استفاده ميشود. معمولترين پايه مورد استفاده گردو در چين، به عنوان بزرگترين توليد کننده گردوي جهان، J. regia ميباشد. در فرانسه، پايههاي مورد استفاده بيشتر J. nigra و J. regia ميباشند که به علت حساسيت پايه J. regia استفاده ميشود. مهمترين پايه براي گردو در آلمان گونه J. nigra ميباشد. (وحدتي، 1382)
بذرهاي به دست آمده از گرده افشاني آزاد گردوي ايراني در تمامي دنيا به عنوان پايه بکار مي روند ولي در آمريکا بذرهاي J. hindsii پارادوکس و رويال بعنوان پايه مورد استفاده قرارميگيرند. در ضمن پايههاي بذري گردوي سياه J. mandshurica، J. cathayensis وPterocarya stenoptera نيز به مقدار کم در برخي از کشورها بعنوان پايه بهکار برده ميشوند. بر اساس گزارشهاي مختلف بسياري از گونههاي گردو مثل J. microcarpa، J. nigra، J. ailantifolia،J. cinerea، J. major، J. hindsii و برخي دورگهاي آنها کم وبيش با گردوي ايراني سازگار هستند. (جليلي مرندي و همکاران، 1380)
به طور کلي پايههاي لرگ، J. regia، J. nigra، J. hindsii و هيبريد پاراردکس به ترتيب داراي سازگاري بيشتري از نظر مقاومت به غرقاب شدن خاک هستند اما گاهي اوقات، پس از چند روز آبياري غرقابي در تابستان، ناگهان برگها خشک شده و درختان پژمرده ميشوند. اين پديده که اصطلاحاً “سکته گياه” ناميده مي شود و هيچ عامل بيماريزايي در ارتباط با آن پيدا نشده است. (وحدتي، 1382)
1-9- گردوي ايراني (J. regia)
اين گونه در سالهاي اخير به عنوان بهترين پايه گردو تشخيص داده شده است و در اکثر نقاط دنيا به عنوان پايه معمول گردو استفاده ميشود. گونه J. regia به نام گردوي ايراني يا گردوي فارسي به دليل ويژگيهاي كمنظير و خصوصيات خوب و چند منظوره آن بسيار مورد توجه بوده و از نظر ارزش صنعتي، تجاري و داروئي و تطابق و سازش با انواع خاكها مهمترين گونه جنس ژوگلانس مي‌باشد. اين پايه کاملاً سازگار، تا حدودي مقاوم به پوسيدگي طوقه و مقاوم به بيماري سياه شدن خطي و داراي تحمل زياد به آهک خاک است. اين پايه درختان بسيار مرتفع و بزرگي را توليد ميکند ولي حساس به زمينهاي غرقابي، شور و داراي نماتود و قارچ عسلي (Armillaria mellea) که عامل پوسيدگي ريشه است و پوسيدگي فيتوفتورايي ريشه و طوقه ميباشد.(وحدتي، 1382)

جدول1-7 – مقايسه خصوصيات سه پايه رايج مورد استفاده



قیمت: تومان

این نوشته در مقالات و پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید