دانلود پایان‌نامه c (913)

[5:] لامیر المؤمنین علی بن ابی طالب کرّم اللّه وجهه
بقدر الکَدِّ تُکتَسبُ المعالی
تَرومُ العزَّ ثُمَّ تنامُ لیلاً
و مَن طلَب العُلی سَهِر اللّیالی
یغوصُ البحرَ مَن طلَب اللآلی
[6: ؟]
طلب دُر همی کنی همه سال
همچو دریا بجوش باید بود3 [2ب]
[7:] المولی الفضلاء و العلماء شمس الملّه و الدّین الکیشی
علوُّ الکعبِ بالهِمم العوالی
و مَن رام العُلی مِن غیرِ کدِّ
و عزُّ المرءِ فی سهَرِ اللّیالی
أضاع العمرَ فی طلبِ المحالِ
[8:] للعتابی[
و إنّ علیّاتِ4 الآمورِ مشوبهٌ
بمستودَعاتٍ فی بطونِ الاساودِ
[9:] لابی الطیب
لا یَسلَم الشرفُ الرفیعُ مِن الاذی
حتّی یُراقَ علی جوانبِه الدّمُ
[10:] لکمال الملّه و الدّین إسمعیل الاصفهانی طاب مرقده
کسی به گردن مقصود دست حلقه کند
به آرزو و هوس بر نیاید این معنی
کلاه ملک طلب می‌کنی قبا در بند
که پیش تیر بلاها سپر تواند بود
به سوز سینه5 و خون جگر تواند بود
که سرفرازی با بیم سر تواند بود
[11: ؟]
دست زمانه یاره شاهی نیفکند
در ساعدی که آن نکشیده است بار تیغ
[12: ظهیر الدین فاریابی]
عروس مملکت آن در کنار گیرد تنگ
که بوسه بر لب شمشیر آبدار دهد6

[13: ؟]
مَن باع أیّام الصِّبی بتأدبِ
و مَن اشتری لهو الحداثه فاتَهُ
ربِحَت تجارتُه علی الازمانِ
نبلُ الکهولِ و آبَ بالـخُسرانِ
[14: سعدی]
نابرده رنج گنج میسر نمی‌شود
هر کو عمل نکرد و عنایت امید داشت
مـزد او گرفـت جان برادر کـه کار کــرد
دانه نکاشت ابله و دخل انتظار کرد7
[15: المتنبی]
لو لا المشقّهُ سادَ الناسُ کلُّهم
اَلجودُ یُفقِر و الإقدامُ قتّالُ
[16: ؟]
هر که دُر ادب طلب نکند
ادب آموز اگر همی خواهی8
نور روز یقین کجا بیند
بر بساط شرف طرب نکند
که زمانه ترا ادب نکند
هر که در دیده کحل شب نکند9 [3الف]
الفصل الثّانی
فی أن الشّرف بالحسب لا بالاصل و النّسب
[17: ابن الرومی]
و ما الحسبُ الموروثُ لا درَّ درُّهُ
إذا العودُ لم یُثمِر و إن کان شُعبهٌ
فلا تتَّکِل الا علی ما فعلتَهُ
فلیس فَخارُ المرءِ الا بِنفسِه
بمحتَسَبٍ الا بآخَرَ مُکتسَب
مِن المـُثمراتِ اعتدَّهُ الناسُ فی الحطَب
و لا تحسبنَّ المجدَ یورَثُ کالنسَّب
و إن عدَّ آباءً کراماً ذَوی حسَب
[18:] لامیر المؤمنین رضی اللّه عنه[
مَن کان مفتخرِاً بالمال و النسَبِ
فإنما فخرُنا بالعلم و الحسَبِ10
لیس الیتیمُ الذی قد مات والدُه
إنّ الیتیمَ یتیمُ الفضل و الادبِ
[19: ؟] لغیره
هنری باش و هرچه خواهی کن
نافه مشک را ببین به مثل
کو ز آهو گرفت عزّ و شرف
نه بزرگی به مادر و پدرست
کین مثالی بزرگ 11 معتبرست
یا به بوی لطیف مشتهرست
[20: ] للمعرّی
ما طابَ آباؤُک إن لم تَطِب
فقد عن الأنساب تُزهَی بها
و أنتَ إن طبتَ فقد طابوا
فإنَّ أفعالک أنسابُ12
[21: ؟]
هرگز به هیچ مرده مکن فخر و این بدان
هر زندهای که فخر وی از مردهای بود
خاصه به مردهای که در این هست خردهای
این زنده مردهای بود آن مرده زندهای13
[22: قوام الدین الکاشی]
إذا ما لم یکن للمرءِ شیءٌ
تراهُ مُباهیاً بأبیه جهلاً
یجوز به لصاحبه الفَخارُ
و ذلک عند أهل العلمِ14 عارُ
و لکنّی و إن کان اعتزائی
بنفسی لا بهم کالدّر فخری
إلی وزراءَ کلُّهم خیارُ
و ما أنا کالرّماد أبوه نارُ
[23: مسعود سعد سلمان]
نسبت از خویشتن کنم چو گهر
نه چو خاکسترم کز آتش زاد
[24: سعدی]
هنر بنمای اگر داری نه گوهر
گل از خاک است و ابراهیم از آزر15
[25: ؟]
أتَفخرُ باتّصالک من علیٍّ
و لیس بنافعٍ نسَبٌ زکیٌّ
و أصلُ البولهِ الماءُ القراحُ
یدنّسُهُ صنایعُک القِباحُ [3ب]
[26: ؟]
خاک بر فرق مهتری کو را
آلت خواجگی پدر باشد16

[27: المتنبی]
أری الاجدادَ تغلِبُها کثیراً
و لستُ بقانعٍ مِن کلِّ فضلٍ
علی الاولادِ أخلاقُ اللّئامِ
بأن أُعزی17 إلی جدٍّ هُـمامِ
الفصل الثالث
فی علوّ الهمّه
[28: ؟]
از نور چراغ و آب چه ناید هیچ
نور از خور و آب از ابر میباید خواست
[29: ؟]
امروز کرم کن ای کرم را پر و بال
فردا که ز اخترم نکو گردد فال
کز نیستیام شدهاست مردار حلال
گوهر ز کف تو برنگیرم به سفال18
[30: المتنبی]
إذا ما کنتَ فی أمرٍ مرومٍ
فطعمُ الموتِ فی أمرٍ حقیرٍ
فلا تقنَع بما دونَ النجومِ
کطعمِ الموتِ فی أمرٍ عظیمِ
[31: کمال الدین اصفهانی]
بلند همت باش ای پسر که رتبت تو
اگر چه کار بزرگست هم طمع بمبر
چنانکه همت تست آن قدر تواند بود
به جان بکوش چه دانی مگر تواند بود19
[32: صدر اشنوی]
همت باز خشین20 برتر از آنست که آن21
هدهد مرده و شب پرک اعمی گیرد
[33: مسعود سعد سلمان]
نکند باز رای صید ملخ
نکند شیر عزم صید شغال22
[34: ابو فراس الحمدانی]
و ما المرءُ الا حیثُ یَجعل نفسَه
و إنی لها فوق السِّماکَین جاعلُ23
[35: سنایی]
سگ دون همت استخوان جوید
پنجه شیر مغز جان جوید24
الفصل الرّابع
فی المصاحبه و المصافاه و المصادقه و المؤاخاه
[36: ؟]
لا تصحبنّ لئامَ25 النّاس إنَّ لهم
و اصحب أخا کرمٍ تَحظی بصحبته
کالرّیح آخذهٌ مما تَمُرُّ به
عَدوی و إن کنتَ مِن غُرٍّ مَناجیبِ
فالطبّعُ مُکتسِبٌ مِن کلّ مصحوبِ
نَتناً مِن النَتنِ او طیباً مِن الطّیبِ
[37: سنایی]
با بدان کم نشین که صحبت بد
چشمه آفتاب رخشان را
گرچه پاکی ترا پلید کند [4الف]
ذرهای ابر ناپدید کند
[38: یحیی بن أکثم]
و قارِن إذا قارنتَ حُرّاً فإنما
یَزینُ و یُزرِی بالفتی قُرناؤُهُ
[39: سنایی]
هیچ صحبت مباد با عامت
صحبت عامه در بهشت آباد
که چو خود مختصر کند نامت
مرگ باشد که مرگ عامی باد
عامه را نزد شاه راه مباد
شاه عامه پرست شاه مباد
[40: ؟]
إذا ما انحلَّ لا یکفیک خَطباً
و مَن یُبغِض صدیقَک و هو یُبدِی
فوحشتُه و أُلفتُهُ سَواءُ
هواکَ فإنَّ صحبتَهُ جَفاءُ
[41: ؟]
إذا ما انحلَّ لم یحفَظ ثَلاثاً26
وفاءً بالعُهود و بذلَ مالِ
فبِعه و لو بکفٍّ مِن رَمادِ
و کتمانَ السرائرِ فی الفؤادِ

[42: سعدی]
بشوی ای خردمند از آن دوست دست
که با دشمنانت بود هم نشست27
[43: سنایی]
نه برادر بود به نرم و درشت
چون کم آید به راه توشه تو
یار همکاسه هست بسیاری
که برای شکم بود هم پشت
ننگرد در کلاه گوشه تو
لیک همدرد کم بود یاری
[44: سعدی]
دوست مشمار آن که در نعمت زند
دوست آن دانم که گیرد دست دوست
لاف یاری و برادرخواندگی
در پریشان حالی و درماندگی28
[45: أبزون العمانی]
دعوَی الاخاءِ علی الرَّخاءِ کثیرهٌ
بل فی29 الشدائدِ تُعرَفُ الاخوانُ
[46: سعدی]
یارا بهشت صحبت یاران همدم است
هر دم که در حضور عزیزی به سر بری30
دیدار یار نامتناسب جهنم است
دریاب کز حیات جهان حاصل آن دم است
[47: الامام الشافعی]
ولا خیر فی ودِّ إمریٍ متلوّنٍ
إذا الریحُ مالت مالَ حیثُ تَمیلُ
[48: ؟]
إذا صَفَتِ31 المودّهُ بینَ قومٍ
و دامَ ولاؤُهُم سَـمُجَ الثناءُ
[49: سنایی]
بد کسی دان که دوست کم دارد
گرچه صد بار باز گردد یار
زو بتر آن که داشت بگذارد32 [4ب]
سوی او باز گرد چون طومار
[50: الطغرائی]
غایِظ صدیقَک تَکشِف عن ضمایرهِ
فالعودُ یُنبیک عن مکنون باطنهِ
و تهتَکِ السّترَ عن محجوب أسرارِ
دُخانُه حین تُلقیهِ علی النّارِ
[51: ابوفراس الحمدانی]
إذا الخِلُّ لم یهجُرک الا ملالهً
إذا لم أجِد من خُلّهٍ ما أُریدهُ
فلیس له الا الفراقَ عتابُ
فعندی لِأُخری عَزمهٌ و رکابُ
[52: سعدی]
مرا رفیقی باید که بار برگیرد
اگر به شرط وفا دوستی بجای آورد
نه صاحبی که من از وی کنم تحمل بار
وگر نه دوست مدارش تو نیز دست بدار
[53: سعدی]
رقم بر خود به نادانی کشیدی
طلب کردم ز دانایان یکی پند
که گر دانای دهری خر بباشی
که نادان را به صحبت برگزیدی
مرا گفتند با نادان مپیوند
وگر نادانی ابلهتر بباشی33
[54: یحیی ین اکثم]
إذا المرءُ لم یَختَر صَدیقاً لنفسه
فمکروهَ ما یَلقی یکونُ جزاؤُهُ
[55: منصور بن إسماعیل الفقیه]
إحذَر عدوَّک مرّهً
فلرُبَّـما انقلبَ الزما
واحذّر صدیقک الف مرَّه
نُ فکانَ أعرفَ بالمضرَّه
[56: ابوفراس الحمدانی]
فمَن لم یجُد بالنفس دونَ حبیبه34
فما هو الا ماذِقُ الوُدِّ کاذبُ
[57: ابن نباته المصری]
و إذا الصدیقُ أتی بذنبٍ واحدٍ
جاءت محاسِنُهُ بألفِ شفیعِ
[58: جحظه البرمکی]
تذَلَّل لِـمَن إن تذلَّلت له
و جانِب صداقهَ مَن لم یَزَل
یَری ذاک للفضل لا للبَلَه
علی الاصدقاء یَری الفضلَ لَه

الفصل الخامس
فی انتهاز فرصه الاحسان و ایثار ما یسمَح به الزمان
[59: ؟]
لیس فی کلِّ ساعهٍ و أوانِ
فإذا أمکنَت فبادِر إلیها
یتهیَّأ صنائعُ الاحسانِ
خیفهً مِن تعذُّرِ الامکانِ [5الف]
[60: الامام الشافعی]
إذا هبّت ریاحُک فاغتنِمها
و لا تغفَل عن الاحسانِ فیها
فعُقبی کلِّ35 خافقهٍ سکونُ
فلا تَدرِی السکونَ متی یکونُ
[61: ابوالفتح البستی]
أحسن إذا کان إمکانٌ و مَقدرَهٌ
فلن یدومَ علی الاحسانِ إمکانُ
[62: ؟]
ای که امروز دسترس داری
فرصت وقت را ز دست مده
مدد خلق آنچه بتوانی
زر و املاک و قدرت و اسباب
پایمردی خلق کن دریاب
در ره حق شناس اصل الباب
[63: ؟]
جز نکویی بجای دشمن و دوست
هر که او بر تو داشت قصه خویش
چون که دستت دهد مکن زنهار
ضایع و مهملش فرو مگذار
[64: سعدی]
امروز که دستگاه داری و توان
پیش از تو از آن دیگری بود جهان
بیخی که بر سعادت آرد بنشان
بعد از تو از آن دیگری باشد هان
[65: خواجه وجیه الدین جوینی]
سر برآوردی به دولت36 پایمردی کن به لطف
کین همان چرخ است کز نوشیروان بربود تاج
دسترس دادت خدا افتادگان را دست گیر
وین همان دور37 است کز شاه ارسلان38 بستد سریر
[66: سعدی]
به روزگار سلامت شکستگان دریاب
چو سائل از تو به زاری طلب کند چیزی
که جبر خاطر مسکین بلا بگرداند
بده و گرنه ستمگر به زور بستاند
[67: یزید بن معاویه]
خُذوا بنصیبٍ مِن نعیمٍ و لَذّهٍ
و لاتَترکوا یومَ السرور الی غدٍ
الا إنّ أهنَی العیش ما سمحَت به
لقد کادتِ الدنیا تقولُ لأهلها
فکلٌّ و إن طالَ المَدی یَتصَرّمُ
لعلّ غداً یاتی بما لیس تَعلَمُ
صروفُ اللیالی و الحوادثُ نُوَّمُ
خُذوا لَذّهً لو أنّها تَتکلَّمُ
[68: سعدی]
بس نامور به زیر زمین دفن کردهاند
وآن پیر لاشه را که سپردند زیر خاک
زنده است نام فرخ نوشینروان به خیر
خیری کن ای فلان و غنیمت شمار عمر
کز هیأتش به روی زمین در نشان نماند
خاکش چنان بخورد کزو استخوان نماند
گر چه بسی گذشت که نوشینروان نماند
زان پیشتر که بانگ برآید فلان نماند[5ب]
[69: انوری]
روز را رایگان ز دست مده
دست این روزگار کوتاه است
نیست امکان آن که باز رسد
که بدان دولت دراز رسد
[70: سعدی]
مکن عمر ضایع به افسوس و حیف
که فرصت عزیز است و الوقتُ سیف
[71: ؟]
میفکن نوبت عشرت به فردا
باستقبال انده رفته باشی
چو اسبابش39 مهیا داری امروز
چو در دل رنج فردا داری امروز
[72: الامام علی(ع)][
إنمّا هذه الحیوهُ مَتاعُ
ما مضی فاتَ و المؤمَّلُ غَیبٌ
و السّفیه الغویُّ40 من یَصطفیها
فلکَ الساعهُ التی أنتَ فیها
[73: فردوسی]
از امروز کاری به فردا ممان
گلستان که امروز باشد به بار
که داند که فردا چه آرد زمان
تو فردا چنی گل نیاید به کار
[74: الامام علی(ع)]
فلا تَرجُ فعلَ الصّالحاتِ إلی غدٍ
لعلّ غداً یأتی و نحنُ فقیدُ
[75: ؟]
دریاب کنون که دولتت هست بدست
کین دولت و ملک می‌رود دست بدست
[76: ؟]
بیاور باده ای پیر خرابات
مگو فردا که فی التأخیرِ آفات
[77: ؟]
بــده داد طـــرب کـامروز و فـــردا چنـــان باشد که در خاطــر نیـــاری
الفصل السّادس
فی ان الکل من الله بجَدٍ و قدَرٍ و لاینفع معه الجِد و الحذر
[78: ابوفراس الحمدانی]
إذا لم یُعِنک اللهُ فیما تُریده
و إن هو لم ینصُرک لم تلقَ ناصراً
و إن هو لم یُرشدک فی کلّ مسلکٍ
فلیس لمخلوقٍ الیه سبیلُ
و إن عزَّ انصارٌ و جَلَّ قبیلُ
ضللتَ ولو أنّ السِّماکَ دلیلُ
[79: سعدی]
سعادت به بخشایش داور است
نه در چنگ و بازوی زور آورست
[80: ؟]
قضا چون ز گردون فرو هشت پر
همه زیرکان کور گشتند و کر
[81: سعدی]
بخت و دولت به کاردانی نیست
کیمیاگر به غصه مرده و رنج
جز به تایید آسمانی نیست [6الف]
ابله اندر خرابه یافته گنج
[82: ؟]
إذا لم یکن للمرءِ جَدٌّ مُساعدٌ
و جِدُّ الفتی مِن غیرِ جَدّ یُعینُه
فلا جهدُه یُغنی و لا جِدّه یُجدِی
کسیفٍ بِلا حدٍّ و کفٍّ بِلا زندِ
[83: سعدی]
پیش از من و تو بر رخ جانها کشیده‌اند
آنرا که طوق مقبلی اندر ازل خدای
طغرای نیک بختی و نیل بد اختری
روزی نکرد چون نکشد غل مدبری
[84: فخرالدین عراقی][
گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه
سپید کردن آن نوعی از محالاتست

[85: انوری]
هزار نقش برآرد زمانه و نبود
یکی چنان که در آیینه تصور ماست41
[86: ابوفراس الحمدانی]
و هل لقضاء الله فی النّاس هاربٌ
إذا اللهُ لم یحرُزک عمّا تخافُه
و هل لقضاء الله فی النّاس غالبُ
فلا الدّرعُ منّاعٌ و لا السیّفُ قاضبُ
[87: سعدی]
که را تیغ قهر اجل در قفاست
اگر بخت یاور بود دهر پشت
برهنه است و گر جوشنش چند لاست
برهنه نشاید به ساطور کشت42
[88: فردوسی]
زمــانه به خـون تو تشــنه شــود بر انــدام تـو مـوی دشــنه شـود
الفصل السّابع
فی الذکر الجمیل و الثّناء الجزیل
[89: ؟]
فابق لک الذکرَ الجمیل تدُم به
فما لِسوی الذکر الجمیل بقاءُ
[90: الامام الشافعی]
صُنِ النفسَ و احمِلها علی ما یَزینُها
تَعِش سالماً و القولُ فیک جمیلُ
[91: فردوسی]
به نام نکو گر بمیرم رواست
به گیتی نماند به جز نام نیک
مرا نام باید که تن مرگ راست
هر آنکس که خواهد سرانجام نیک
[92: ؟]
چون حدیثی است یادگار بشر
یادگارت به خیر به که به شر
[93: بابا افضل کاشانی]
باری چو فسانه می شوی ای بخرد
افسانه نیک شو نه افسانه بد
[94: سعدی]
به نیک و بد چو43 بباید گذاشت آن بهتر
که نام نیک بدست آوری و بگذاری [6ب]
الفصل الثامن
فی النصیحه والمشاوره
[95: الطغرائی]
إذا لم یُعن قولَ النّصیح قبولُ
فإنّ مَعاریضَ الکلام فضولُ
[96: سعدی]
وجود قابل و آنگه نصیحت قائل
چوگوش هوش نباشد چه سود حسن مقال44
[97: ؟]
نصیحت غنیمت شمار45 ای پسر
که گر صد هزارات46 نصیحت کنند
نگر تا نگردی ز ناصح ملول
فضولی بود چون نیابد قبول
[98: ؟]
نیک خواهان دهند پند ولیک
نیک بختان بوند پندپذیر47
[99: بشار بن برد]
إذا بلغ الرأیُ المشورهَ فاستعِن
و لا تجعلِ الشوری علیک غضاضهً
بحزمِ نَصیحٍ أو نصیحهِ حازمِ
فریشُ الخوافی قوّهٌ للقَوادمِ
[100: ؟]
هر که بی مشورت کند تدبیر
بیخ بی مشورت که بنشانی
غالبش بر هدف نیاید تیر
ندهد بر به جز پشیمانی48
[101: سعدی]
بی دل گمان مبر که نصیحت کند قبول
من گوش استماع ندارم لمن یقول
[102: ؟]
علیک المشورهَ فیالمعضلاتِ
و فی الخَطب لِلمرءِ لم یَستشِر
و لولا التّعاونُ لم یَستقِم
فعقلانِ خیرٌ مِن الواحدِ
مصادرُ أعیَت علی الواردِ
أمورُ المعیشه لِلفاردِ
الفصل التاسع
فی الفرج بعد الشّده
[103: الامام علی(ع)]
إذا الحادثاتُ بلغنَ الـمَدی
و خابَ الرجاءُ و قلّ العَزاء
و کادت تذوبُ لهنّ الـمُهَج
فعند التناهی یکونُ الفرَج
[104: عطاملک الجوینی]
لئن نظرَ الزّمانُ إلیک شزراً
و کُن بالله ذا ثقهٍ فإنّی
و قد عاشَرتُه49 ستّین عاماً
رأیتَ الدّهرُ لا یَبقی بحالٍ
زمانی إن رمانی لا أُبالی
فلا تکُ ضیّقاً مِن ذاک صدرَا
أری لِلّهِ فی ذا الأمر سِرّا
مضَینَ و ذُقتُه حُلواً و مُرّا
یُریک الوجهَ ثمّ یُریک ظهرَا
فقد مارستُه عُسراً و یُسرَا50 [7الف]
[105: فخرالدین عراقی]
آخر این تیره شب هجر به پایان آید
آخر این بخت من از خواب درآید سحری
چند گردم چو فلک گرد جهان سرگردان
آخر این درد مرا نوبت درمان آید51
روزی آخر نظرم بر رخ جانان آید
آخر این گردش من نیز به پایان آید52
[106: الجبلی]
إذا أجری القضاءُ علیک خطباً
فکلّ شدیدهٍ فلها انفراجُ
و عُذ بالله یکفِک کلَّ شرٍّ
فطِب نفساً بما فعَلَ القضاءُ
و کلُّ بلیّهٍ فلها انقضاءُ
فانّ الله یفعلُ ما یشاءُ
[107: ؟]
ناامید از لب و کنار مباش
ورچه اندر میان غرقابی
[108: صاین الدین شیرازی]
هم امیدی به کناری و لبی میدارم
ور53 چه در خون دل و دیده شناهست مرا
[109: ؟][
إذا اشتدّ عسرٌ فارجُ یسراً فانّه
عسی فرجٌ یأتی به اللهُ إنّه
قضی الله أنّ العسرَ یتبعه الیسرُ
له کلَّ یومٍ فی خلیقته أمرُ
[110: مؤلف]
یا نفسُ إن خانَتکِ دنیاکِ
فلا الذی أغناکِ مفتقرٌ
صبراً لعلّ الخیرَ عقباکِ
و لا الذی أنشاکِ ینساکِ54
الفصل العاشر
فی الرِّزق و طلبه
[111: الامام علی(ع)]
کفَلَ الإلهُ بِرزق کلِّ بریّهٍ
و الرّزقُ أسرعُ مِن تلفُّتِ ناظرٍ
و مِن السّیول الی مقرّ قرارها
و المالُ عاریهٌ تَجیءُ و تَذهبُ
سبباً الی الانسان حین یُسبَّبُ
و الطّیرِ للأوکار حین تُصوِّبُ
[112: سعدی]
جهد رزق ار کنی55 وگر نکنی
ور روی در دهان شیر و پلنگ
برساند خدای عزوجل
نخورندت مگر به روز اجل56
[113: سعدی]
شنیدهای که سکندر برفت تا ظلمات
بهچند محنت و خورد57آنکه خورد آب حیات
[114: ؟]
خدای ضامن ارزاق بندگان خود است
امیدوار به فضل خدای عزّ و جلّ
به جدّ و جهد نگردد عزیز من کم و بیش
به گوشهای بنشین منتظر مرو پسوپیش[7ب]
[115: أبزون العمانی]
الرزّقُ یطلعُ مِن رفاههِ قاعدٍ
و مرکّبٌ فی طبع کلّ مکلّفٍ
کطلوعه مِن سَعی آخرَ طالبِ
حَمَل الرّجاء طِلابُ فوقِ الواجبِ

الفصل الحادی عشر
فی الشجاعه و السخّاوه
[116: ابو الفتح البستی]
إذا نازعَتک58 النّفسُ یوماً بشهوهٍ
فخالِف هواها ما استطعتَ فإنّما
فکان الیها لِلفساد طریقُ
هواها عدوٌّ و الخلافُ صدیقُ
[117: سعدی]
بر تو چون مشتبه شوند دو کار
به هوا هر کدام نزدیک است
که ندانی کدام باید کرد
آنت بر خود حرام باید کرد
[118: الامام علی(ع)][
إذا جادتِ الدّنیا علیک فجُد بها
فلا الجودُ یُفنیها إذا هی أقبلَت
علی النّاس طرّاً إنّها تتقلّبُ
و لا البخلُ یُبقیها إذا هی تذهبُ
[119: مؤلف]
عفو با قدرت و توانایی
عدم خواهش انقطاع طمع
غایت مردی و شجاعت دان
منتهای سخاوت و احسان
[120: شمس الدین الجوینی]
إنّما العزّ فی ظلال الرّماحِ
و اعتناق الأمور فوقَ التمنی
جرِّد العزمَ عن لذیذ الملاهی59
و الزِم البِیض فی تَحامی ثغورٍ
و مراحُ الرّجال عند الکفاحِ
ببکور الصّباح لا باصطباحِ
و استَعِن بالثّبات عند الصّفاحِ
و اجتَنِب عن ثُغور بَیضٍ مِلاحِ
[121] قیل لما بلغ الحاتمَ الطائی قول المتلمّس:ا
قلیلُ المال تُصلحه فیَبقَی
و حفظُ المال خیرٌ من ضیاعِ
ولا یبقی الکثیرُ مع الفسادِ
و عسفٍ فی البلاد بغیر وادِ
[122] قال حاتم قطع الله لسانه حمل الناس علی البخل هلّا قال:
فلا الجودُ یُفنی المالَ قبل فَنائه
ألم ترَ أنّ المالَ غادٍ و رائحٍ
ولا البخلُ فی المال الشحیح یَزیدُ
و أن الذی یرزقکَ غیرُ بعیدُ60
الفصل الثانی عشر
فی الصبر و الوفاء و کتمان الاسرار
[123: ابن الرومی]
أری الصبرَ محموداً و عنه مذاهبُ
هو المـَهربُ الـمُنجِی لـمَن أحدقَت به
فکیف إذا ما لم یکن عنه مذهبُ
مکارهُ دهرٍ لیسَ عنهنّ مَهربُ61
[124: الامام علی(ع)]
إصبِر علی تعَب الإدلاج و السَّهَر
انّی وجدتُ و فی الأیّام تجربهٌ
و قَلّ مَن جَدّ فی أمرٍ یُطالبُه
و بالرّواح علی الحاجاتِ و البُکَرِ
للصّبر عاقبهٌ محمودهُ الأثرِ [8الف]
فاستَصحَب الصبرَ إلّا فاز بالظّفرِ
[125: سنایی]
آن شنیدی که گفت دمسازی
گفت کین راز را نگویی باز
شرری بود کز هوا پ‍ژمرد
با رفیقی ازان خود رازی
گفت من کی شنیده ام ز تو راز
از تو زاد آن زمان و در من مرد
[126: سعدی]
خامشی به که ضمیر دل خویش
با کسی گفتن و گفتن که مگوی
[127: سعدی]
منه در میان راز با هر کسی
که جاسوس همکاسه دیدم بسی
[128: سعدی]
ای سلیم آب ز سرچشمه ببند
که چو پر شد نتوان بستن جوی62
[129: عطاملک الجوینی]
فصبراً ایّها القلبُ الـمُعنَّی
فلا تکُ مثلَ خَنسا ذاتِ دمعٍ
یکون ختامُ هذا الأمر نَصرَا
و کُن یا قلبُ فی اللّأواءِ صَخراً
[130: سعدی]
اگر جز تو داند که راز تو چیست
بر آن زندگانی بیابد گریست
[131: الصلتان السعدی][
وسرُّک ما کان عند إمریٍ
وسرُّ الثلثهِ غیرُ الخفی
[132: ؟]
بالصبر یُدرَکُ ما یُحاولُه الفتَی
ما فازَ بالآمال مثلُ صبورِ
[133: ؟]
لکلٍ إلی شأوِ العُلی حرکاتٌ
ولکن عزیزٌ فی الأنامِ ثباتُ
الفصل الثالث عشر
فی تسهل الامور و عدم التغیر بالحزن والسرور
[134: ؟]
شاد و غمگین مشو به سود و زیان
زانک سود و زیان نخواهد ماند
[135: الخلیل بن احمد الفراهیدی]
إذا ضیّقتَ أمراً زادَ ضیقاً
فلا تَهلک لِما قد فاتَ غمّاً
و إن هوّنتَ ما قد ضاقَ هانا
فکَم شیءٍ تَصَعّب ثمّ لانا
[136: کمال الدین اصفهانی]
کار دنیا که تو دشوار گرفتی بر خود
گر تو بر خویشتن آسان کنی آسان گردد
[137: ابن المعتز]
فلا تکُ مفراحاً إذا هی أقبلَت
و لا تکُ مجزاعاً إذا هی ولَّت [8ب]
الفصل الرابع عشر
فی عدم المبالاه بظاهر العلوم و الملبوسات
[138: شمس الدین الجوینی]
یا مَن تَقاعَد عن مکارم خُلقه
مَن لم یهذّب علمُه اخلاقَه
لیس التّفاخرُ بالعلوم الزّاخرَه
لم یَنتفع بعلومهِ فی الآخرَه
[139: سعدی]
از حشمت ار حقیر بود صورت فقیر
کیمخت نافه را که حقیرست و شوخگین
کوته نظر مباش که در سنگ گوهرست
قیمت بر آن کنند که بر مشک اذفرست63
[140: سعدی]
کاملانند در لباس حقیر
ای که در بند آب حیوانی
همچو لؤلؤ که در صدف باشد
کوزه بگذار تا خزف باشد64
[141: سنایی]
جامه از بهر عزت65 عامه است
مرد را در لباس خلقان جوی
گر به تازی کسی ملک بودی
خاصه را خود برهنگی جامه است
گنج در کنجهای ویران جوی
بو الحکم خواجه فلک بودی
[142: سنایی]
نه از آن لعنت است بر ابلیس
زان برو لعنت است کاندر دین
که نداند همی یمین ز یسار
علم داند به علم نکند کار
[143: سعدی]
تا تو از علم، با عمل نرسی
عالم فاضلی ولی نه کسی
[144: ؟]
علیّ ثیابٌ فوقَ قیمتِها الفَلسُ
و ثوبُک شمسٌ تحتَ أنوارها الدُجَی
و فیهنّ نفسٌ دونَ قیمتِها الإنسُ
و ثوبی لیلٌ تحتَ ظُلمتِه الشمسُ
الفصل الخامس عشر
فیالحلم والرفق والمداراه
[145: الحریری]
لا تبکِ إلفاً نَأَی و لا دارا
واتّخِذ الناسَ کلَّهم سکَنا
واصبِر علی خُلقِ مَن تُعاشِرُه
ولا تُضِع فرصهَ السرورِ فما
واعلَم بأنّ الـمَنونَ جائلهٌ
وأقسمَت لاتَزال قانصهً
وکیف تُرجی النجاهُ من شرَکٍ
و دُر مع الدّهر کیف ما دارا
و مَثِّل الأرضَ کلَّها دارا
و دارِه فاللبیبُ مَن دارا
تَدری أیوماً تَعیش أم دارا [9الف]
و قد أدارت علی الوَری دارا
ما کرَّ عصرُ المحیا و ما دارا66
لم ینجُ منه کِسری و لا دارا
[146: فردوسی]
همه بردباری کن و راستی
سر مردمی بردباری بود
ز دل دور کن کژی و کاستی
سبک سر همیشه به خواری بود
[147: المرار الفقعسی]
إذا شئتَ یوماً أن تسودَ عشیرهً
و لَلحلمُ خیرٌ فاعلمنّ مَغبّهً
فبالحلم سُد لا بالتسرّع و الشَّتمِ
مِن الجهل إلّا أن تشمّس من ظلمِ
[148: عقیل بن علَّفه المرّی]
و للدّهر أثوابٌ فکُن فی ثیابِه
فکُن أکیَس الکیسَی إذا کنتَ فیهم
کلبستِه یوماً أجدَّ و أخلَقا
و إن کنتَ فی الحمقی فکُن أنتَ أحمقا
[149: سنایی]
دوســـتی با مقـــامر و قـــــلاش یا مکـن یا چو کـردی او را باش
[150: ؟]
زادمردی به مردم اندر چیست
آنک با دوستان تواند ساخت
با هنرتر کسی به عالم کیست
وانک با دشمنان تواند زیست67
[151: الطغرائی]
بالرّفق تبلُغُ ما تهواه68 مِن أربٍ
و صاحبُ الخُرق محمولٌ علی خطرِ
الفصل السادس عشر
فی العدل و الظّلم
[152: الامام علی(ع)]
لا تظلمنّ إذا ما کنتَ مقتدراً
نامَت جفونُک و المظلوم منتبهٌ
فالظّلمُ آخِرُه یأتیکَ بالندّمِ
یَدعو علیک و عینُ الله لم تنمِ
[153: ؟]
ألم تَعلم بأنّ الظّلمَ عارٌ
جزاءُ الظلم عند الله نارُ
[154: سنایی]
عدل کن زانک در ولایت دل
در پیغمبری زند عادل [گ9ب]
الفصل السابع عشر
فی التفاخر و التواضع
[155: سنایی]
ای خواجه اگر قامت اقبال تو امروز
بسیار تفاخر مکن امروز که فردا
مانند الف هیچ خم و پیچ ندارد
معلوم تو گردد که الف هیچ ندارد
[156: خاقانی]
بقایی نیست مر اقبال را چند آزمودستی
خود اینک لابقا مقلوب اقبالست برخوانش69
[157: کمال نطنزی]
تواضَع إذا ما نِلتَ فی النّاس رفعهً
فإنّ رفیعَ القدر مَن یَتواضَع
الفصل الثامن عشر
فی المزاح و الکذب
[158: المیکالی]
جانبِ الناسَ فی الـمِزا
و تنصَّح و قُل لمن
حِ و خلِّ المزاحـمَه
یَتعاطَی المزاح: مَه
[159: همام تبریزی]
به طیبت کردن ار شمعی فروزی
از آن طیبت چو شمعی هم تو سوزی
[160: فردوسی]
زبان را مگردان بگرد دروغ
هر آنگه که روشن شود راستی
چو خواهی که بخت تو گیرد فروغ
فروغ دروغ آورد کاستی
الفصل التاسع عشر
فی معنی« عند الامتحان یکرم الرّجل أو یهان»
[161: الامام علی(ع)]
ستَعلَم فی الحساب إذا التقینا
غداً عند الملیک مَن الغَشومُ
[162: انوری]
فردا که بر من تو وزد باد مهرگان
آنگه شود پدید که از ما دو مرد کیست
[163: ؟]
سوف تَری إذا انجلَی الغُبارُ
أ فَرسٌ تحتَک أم حمارُ

[164: سعدی]
پیدا شود که مرد کدامست و زن کدام
در تنگنای حلقه میدان به روز جنگ
[165: ؟]
به وقت صبح شود همچو روز معلومت
که با که باختهای نرد در شب دیجور70
الفصل العشرون
فی القصاص و المکافاه و انّ فی الشرّ نجاهً
[166: المتنبی]
فلا ینفعُ الأُسدَ الحیاءُ من الطّوَی
و لا تُتَّقی حتّی یکنّ ضواریا
[167: ؟]
المکافاهُ فی الطبیعه وا
جبهٌ و القصاصُ فیه کذا [10الف]
[168: ؟]
اگر بد کنی کیفرش خود کشی
نه چشم زمانه به خواب اندرست
[169: الفند الزمانی]
و فی الشرّ نجاهٌ حیـ
ـنَ لا یُنجیک إحسانُ
[170: ؟]
همیشه به نرمی تن اندر مده
به نرمی چو حاصل نگردد مراد
به موضع برافکن بر ابرو گره
درشتی ز نرمی در آن حال به71
[171: سنایی]
هر کجا داغ بایدت فرمود
چون تو مرهم نهی ندارد سود
[172: زهیر بن ابی سلمی]
و مَن لا یذُد عن حوضِه بسِلاحِه
یُهدَّمُ و مَن لا یَظلِم النّاسَ یُظلَمِ
[173: ؟]
حیف بردن ز کاردانی نیست
با گرانان به از گرانی نیست72
[174: ؟]
بدی کننده خود را به روزگار سپار
که روزگار تو را چاکری ست کینهگزار
[175: ؟]
هر که تیغ ستم کشد بیرون
فلکش هم بدان بریزد خون
الفصل الحادی والعشرون
فی الرّضا بالقلیل و القناعه بالیسیر
[176: ابوتمام]
لو جازَ سلطانُ القُنوع و حکمُه
مَن کان مرعَی عزمِه و هُمومِه
فی الخلق ما کان القلیلُ قلیلا
روضُ الأمانی لم یَزل مهزولا73
[177: ابن سینا]
رضیتُ من الدّنیا بقُوتٍ و شملهٍ
و شربهِ ماءٍ کوزُه متکسّرُ
[178: ؟]
عزیزُ النفس مَن لزِم القناعه
و إنّی کلّما شَدّوا بِذُلّی
نقضتُ یَدیّ عن طمعی و حرصی
و لم یکشِف لمخلوقٍ قناعَه
عُری الأطماعِ فارقتُ الجماعَه
و قلتُ لِفاقتی سمعاً و طاعَه
[179: کمال الدین اصفهانی]
فزون ز توشه شکر بوره بار خر باشد
هر آنکه توشه روزی و گوشهای دارد
زیادت از سرت ار یک کله طمع داری74
برون ز گوشه بهشت ارم سقر باشد
به راستی ملک ملک بحر و بر باشد
به خاک پای قناعت که دردسر باشد
[180: انوری]
کیمیایی کنم تو را تعلیم
رو قناعت گزین که در عالم
که در اکسیر و در صناعت نیست [گ10ب]
کیمیایی به از قناعت نیست
[181: ابن شبل بغدادی]
تجنَّب کرامَ النّاس و استَغنِ عنهم
فانّ ید الحرّ الکریم مذلّهٌ
و لا تطلُبَن ما عِشتَ نَیلَ کریمِ
فکیف إذا کانَت یدَ اللّئیمِ
[182: انوری]
شب سیاه به تاریکی ار نشینم به
جگر بر آتش حرمان کباب اولیتر
که از چراغ لئیمان به من رسد تابش
که از سقایه دونان کنند سیرابش75
[183: سنایی]
جگرت گر بر آتش است کباب
تا ز دلو کسان76 نجویی آب
[184: ؟]
بیتٌ و ثوبٌ و قوتُ یومٍ
و ربّما ماتَ نصفَ یومٍ
یَکفی لمن فی غدٍ یموتُ
والنصفُ مِن قوته یفوتُ
[185: سعدی]
نخورد شیر نیم خورده سگ
تن به بیچارگی و گرسنگی
پرنیان و نسیج بر نا اهل
ور بمیرد به سختی اندر غار
بنه و دست پیش سفله مدار
لا جورد و طلاست بر دیوار77
الفصل الثانی والعشرون
فی العزم و سوء الظّن و هو الحزم
[186: أبزون العمانی]
الحزمُ تصدیقُ العدوّ المدّعی
ودّاً و إرضاءُ‌ الصدیقِ العاتبِ78
[187: المتنبی]
إذا رأیتَ نُیوبَ اللّیث بارزهً
فلا تظُنّنَّ أنّ اللّیثَ مُبتسمُ
[188: ؟]
به همه خلق بد گمان باشی
دایم آسوده بر کران باشی
[189: ؟]
بد نفس مباش و بد گمان باش
و ز فتنه و مکر در امان باش
[190: ابن الفارض]
و کُن صارماً کالوقت فالمقتُ فی «عسی»
و جُذَّ بسیف العزمِ «سوفَ» فإن تَجُد
و ایّاک «علّا» فهی أخطرُ علّهِ
تَجِد نفَساً فالنّفسُ إن جُدتَ جَدّتِ
[191: صالح بن عبدالقدوس]
و إن امرءاً لم یخشَ قبلَ کلامِه
جواباً فیَنهَی نفسَه غیرُ حازمِ
الفصل الثالث والعشرون
فی انّ لا فایده للشیء فی غیر اوانه و التدارک فی غیر أمانه
[192: سنایی]
دوستی گفت صبر کن زیراک
آب رفته به جوی باز آرد
گفتم آب ار به جوی باز آید
صبر کار تو خوب زود کند
کارها به از آنک بود، کند
ماهی مرده را چه سود کند
[193: ؟][
و لـمّا رأت جسمی یذوبُ و عَبرتی
تَصوبُ79 و أنفاسی تصعّدُها یعلو [11الف]
[194: ابن عنین]
أتت و حیاضُ الموت بینی و بینَها
و جادت بوصلٍ حین لا یَنفعُ الوصلُ
[195: مولوی]
چون دیده برفت توتیای تو چه سود
چون دل همه خون گشت وفای تو چه سود
[196: ؟]
اکحل زدن چه فایده از بهر درد چشم
آنرا که بر دو دیده سر نیشتر رسید
[197: ابو فراس الحمدانی]
یعللّنی بالوعد و الموتُ دونَه
إذا مِتّ عطشاناً فلا نَزَل القَطرُ
الفصل الرابع والعشرون
فی انّ للحال تغیّراً و انّ مع العسر یسرا
[198: الامام علی(ع)]
رأیتُ الدّهرَ مختلفاً یدورُ
و کَم بنَتِ الملوکُ بها قصوراً
فلا حزنٌ یدومُ و لا سرورُ
فما بقی الملوکُ و لا القصورُ
[199: ابو الفتح البستی]
و بینَ ترقّی80 جوزهٍ و انحدارِها
فکاکُ أسیرٍ و إنجبارُ کسیر

[200: فردوسی]
همی تا بگردانی81 انگشتری
جهان را دگرگون شود داوری
[201: ؟]
و بینَ رقَدَهِ عینٍ82 و انتباهها83
تقلّبُ الدّهرِ مِن حالٍ الی حالِ
[202: ؟]
مَن نالَ مِن دنیاهُ أُمنیّهً
أسقَطتِ الأیّامُ منها الألِف
[203: خاقانی]
هرگز به باغ عمر گیایی وفا نکرد
خیاط روزگار به بالای هیچکس
هرگز ز شست84 دهر خدنگی خطا نکرد
پیراهنی ندوخت که آن را قبا نکرد
الفصل الخامس و العشرون
فیما جاء فی جمع المال
[204: ؟]
لا تجمعنَّ و أنتَ تَعلم أنّما
یَشقی و یأثم بالأموال جامعُها
کدودهِ القَزّ شدَّت و رقَّت85 بهلکه
لسِواک تترکُ کلَّ ما قد تَجمعُ
و یسعد الوارث الباقی بما یدعُ
و غیرها بالذّی سَدَّتهُ ینتفعُ
[205: ؟]
بد می کنی و با تن خود می‌کنی مکن
دین86 میدهی به دنیا و دنیا به دشمنان
تو مال گرد می‌کنی ار نیک بنگری
بندیش نیک نیک چو بد می‌کنی مکن
این کار برخلاف خرد می‌کنی مکن
بیگارِ شوهر زن خود می‌کنی مکن [11ب]
[206: سنایی]
رخ به دین آر و بگذر از دینار
زانک دینار هست فردا نار

الفصل السادس و العشرون
فی الفقر و الفقیر و الغنی و الغنی
[207: ؟]
کثیرُ المال یَستُر کلَّ عیبٍ
کذاک الفقرُ بالأحرار یُزری
و فی الفقر المذلّهُ و الصّغارُ
کما اَزرَت بشاربها العُقارُ
[208: ؟]
توانگری همه عیبی چنان بپوشاند
که عیبهات به یکبارگی هنر بینند
[209: ؟]
غِنی النّفس ما یَکفیک مِن سَدّ حاجهٍ
فإن زادَ شیئاً عادَ ذاک الغِنی فقراً
[210: منصور بن اسماعیل الفقیه]
الفقرُ یُزری بأقوامٍ ذَوی حسَبٍ
و قد یُسوّدَ غیرَ السیّد المالُ
[211: اثیرالدین اومانی]
هر که را آرزوی روی نکوست
گر زرش هست کام دل با اوست87
دوست خواهی چوگل زری به کف آر
بهر زر گرد گل نبینی آنک
گل خندان از آنک زر دارد
زانک بی زر به کف نیاید دوست
برهم افتاده صد رخ نیکوست
می نگنجد ز خرّمی در پوست
[212: ؟]
إذا قلَّ مالُ المرء قلَّ بهاءُه
و أصبحَ لا یَدری و أن کان حازماً
فإن غابَ لم یشتَق الیه خلیله
و لَلموتُ خیرٌ لإمری ذی خَصاصهٍ
وضاقَت علیه أرضُه و سماؤُه
أ قُدّامُه خیرٌ له ام وراؤُه
و إن عاشَ لم یسرُر صدیقاً بقاؤُه
مِن العیش فی ذُلٍّ یَقِلُّ غناؤُه
[213: ؟]
لیس یُغنی العقولُ و الآدابُ
کلُّ شیءٍ سِوی الدّراهم زور
فإذا وافتِ الدّراهمُ اصبحـ
و أعزّتک اعینٌ و قلوبٌ
و الأصولُ الجیادُ و الأحسابُ
و مخاریقُ تُزدری و تُعابُ
ـتَ نبیلاً تجلّک الأصحابُ
فالخطاءُ الذی تقولُ صوابُ
[214: ؟]
فصاحهُ سَحبان و خطُّ ابن مقلهٍ
إذا اجتمعَت فیالمرء و المرءُ مُفلسٌ
و حکمه یونان و زهدُ ابن ادهمِ
و إن کان حراً لایُساوی بدرهمِ88 [12الف]
الفصل السابع و العشرون
فیما جاء فی الدّنیا
[215: سعدی]
دنیی آن قدر ندارد که برو رشک برند
نظر آنان که نکردند بدین مشتی خاک
یا وجود و عدمش را غم بیهوده خورند
الحق انصاف توان داد که صاحب نظرند
[216: الامام علی(ع)]
جمیعُ89 فوائد الدنیا غرورُ
فقل للشّامتین بنا افیقوا
و لا یَبقی لمسرورٍ سرورُ
فإنّ نوایبَ الدنیا تدورُ
[217: السراج الوراق]
إذا أقبلَت جاءَت تُقادُ بشَعرَهٍ
و إن أدبرَت90 ولَّت تقُدُّ السلاسلا
[218: الامام علی(ع)]
إذا اقبلَت کانت علی المرء‌ فتنهً
و إن ادبرَت کانت کثیراً همومُها
[219: الامام علی(ع)]
أری المرءَ و الدنیا کمالٍ و حاسبٍ
یضُمُّ علیه91 الکفَّ و الکفُّ فارغُ
[220: ؟]
هست دنیا زر و محاسب تو
همه برگیری و نداری هیچ
[221: الامام علی(ع)]
و مَن یَصحَب الدنیا یکُن مثلَ قابضٍ
علی الماء خانَتهُ فُروجُ الأصابعِ
الفصل الثامن و العشرون
فی ما ضیق عیش الکریم العاقل و طیب عیش اللّئیم الجاهل
[222: قاضی جرجان][
کرامُ الناس تحتَ ظلام عسرٍ
کأیمانٍ علیها عَقدُ عَشرٍ
و عندَ لئامهم ضَوء الیَسارِ
و مجموعُ الألوفِ علی الیَسارِ
[223: کمال الدین اصفهانی]
میدهد دست فلک نعمت اصحاب یمین
آن که او را ز خری توبره باید بر سر
به گروهی که ندانند یمین را ز شمال92
فلکش لعل به دامن دهد و زر به جوال93
[224: الامام علی(ع)]
کَم مِن فطِنٍ أدیبٍ عالمٍ94
و مِن جَهول مکثر ماله
مستکمل العقل مقلّ عدیم
ذلک تقدیر العزیز العلیم
[225: ظهیرالدین فاریابی]
فرشته ایست برین بام لاجورد اندود
که پیش آرزوی عاشقان95 کشد دیوار
[226: ابوتمام]
الا ربّ نَذلٍ کالحمار و رزقُه
و حرٍّ کریمٍ لیس یملک درهماً
یدرُّ علیه مثلَ صوبِ الغمائمِ
یروحُ و یغدو صائماً غیرَ صائمِ [12ب]
[227: فردوسی]
یکی مرد ببینیم با دستگاه
که او دست چپ را نداند ز راست
یکی گردش آسمان بلند
فلک رهنمونش به سختی بود
کلاهش رسیده به ابر سیاه
به بخشش فزونی نداند ز کاست
ستاره بگوید که چونست و چند
همه بهر او شوربختی بود96
[228: سنایی]
مال اگر مایل خران نشدی
حلقه فرج استران نشدی
[229: ؟]
یقولون لی مَن أطیَبُ الناسِ عیشهً
فقلتُ اتمُّ الناسِ روحاً و لذهً
فأنتَ تُصدَّقُ فی قضایاکَ مُحقَقُ
و أسعدُهم بالعیش احمقٌ مُرزقُ97
الفصل التاسع و العشرون
فی ان الاخلاص من الحوادث و النّاس
[230: خاقانی]
انصاف در جبلت عالم نیامده است
از موج غم نجات کسی راست کو هنوز
آسودگی مجوی که کس را به زیر چرخ
راحت نصیب گوهر آدم نیامده است
بر شطّ کون و عرصه عالم نیامده است
اسباب این مراد فراهم نیامده است
[231: ؟]
الدهرُ لیس بِناجٍ مِن حوادثِه
صُمُّ الجبال و لا ذو العصمه الصّدَعُ
[232: ابو العتاهیه]
و مَن ذا الذی ینجو مِن الناس سالماً
و للناس قالٌ بالظّنون و قیلُ
[233: الامام الشافعی]
فلا تُرِینَّ الناسَ الا تجمُّلاً
نَبا بِک دهرٌ أو جفاکَ خلیلُ
[234: ؟]
فإن سلِم الإنسانُ عن سوءِ نفسِه
فمِن سوء نفسِ المدّعی لیس یَسلَمُ
[235: ؟]
هرکس به قدر خویش گرفتار محنتی است
کس را ندادهاند برات مسلمی
الفصل الثلثون
فی التّسلیه بحال غیره
[236: ؟]
هر گه که غمی ملازم دل شودت
از حال دگر کسان بباید پرسید
یا قصه حال98 خویش مشکل شودت
تا خوش دلی تمام حاصل شودت
[237: ابوالفتح البستی]
إذا ما رُمتَ طیبَ العیش فانظُر
و أخفَضَ رتبهً و اذلَّ قدراً
الی مَن باتَ أسوَءَ منکَ حالا
و انکدَ عیشهً و اقلَّ مالا [13الف]
الفصل الحادی و الثلثون
فی معنی أن کلّ إناء یترشّح بما فیه و کلّ شیءٍ یرجع الی ما یحفیه
[238: زهیر بن ابی سلمی]
و مهما یکن عند إمرءٍ مِن خلیقهٍ
و إن خالَها تَخفی علی الناس تَعلمُ
[239: ؟]
و کلّ إناءٍ بالذّی فیه رشحُه
و یُنبی99 الفتی عمّا علیه إنطواءُه
[240: ذو الاصبع العدوانی]
و کلّ إمریٍ راجعٌ یوماً لِشیمتِه
و إن تخلَّقَ اخلاقاً الی حینِ
[241: سعدی]
کسی بدیده انکار اگر نگاه کند
وگر به عین ارادت نظر کند در دیو
نشان یوسف مصری دهد به ناخوبی
فرشته ایش نماید به چشم کروبی
[242: ؟]
دیوانه بهار دید گفتا که دی است
جنبیدن هر کسی از آنجا که وی است
[243: سعدی]
هرکه از آب تیره برنگرد
تیره آید100 به هرچه در نگرد
[244: ؟]
دشمن که مرا همیشه بد میبیند
در آینه وجود من مینگرد
حقا که نه از روی خرد میبیند
زان صورت مردهریگ خود میبیند101

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

[245: ؟]
اصلُ الفتی یُخفی و لکنّه
کلّ امرءٍ یشبهُه فعلُه
مِن فعله یُظهرُ خافیه
و یَرشحُ الکوز بما فیه
[246: خاقانی]
نظارهکنان روی خوبت
در روی تو نقش خویش بینند
چون درنگرند از کرانها
زینجاست تفاوت نشانها
الفصل الثانی و الثلثون
فی العدا و العداوه
[247: ابو الفتح البستی]
إذا شئت أن تلقی عدوّاً مراغماً
فسامِ العُلی و ازدَد مِن العلم انّه
و تَقتلَه همّاً و تُحرقَه102 غمّاً
مَن ازدادَ علماً زادَ حاسدُه غمّا
[248: سنایی]
دیده بر تارک سنان دیدن
واجب است از هزار دوست برید
خوشتر از روی دشمنان دیدن
تا یکی دشمنت نباید دید
[249: ابوفراس الحمدانی]
عداوهُ ذی القربی اشدُّ مضاضهً
علی المرءِ مِن وقعِ الحُسام المهنّدِ [13ب]
[250: ؟]
و إنّ حیوهَ المرءِ بعدَ عدوّه
و إن کان یوماً واحداً لکثیرُ
[251: ؟]
یکی شربت آب از پس بدسگال
بسی خوشتر از عمر هفتاد سال
[252: ابو فراس الحمدانی]
و أعظمُ أعداءِ الرجال ثِقاتُها
و أهونُ مَن عادیتَه مَن تُحاربِ
[253: ابن نباته السعدی]
فلا تحقرنّ عدواً رماک
فإنّ السیّوفَ یَجُزُّ الرقابَ
و إن کان فی ساعدَیه قِصَر
و یَعجزُ عمّا تنال الإبَر
[254: سعدی]
صلح با دشمن اگر خواهی هرگه که تو را
سخن آخر به دهن میگذرد موذی را
در قفا عیب کند در نظرش تحسین کن
سخنش تلخ نخواهی دهنش شیرین کن
[255: عبدالله بن مبارک]
کلُّ العداوه قد تُرجَی إماتتُها
إلّا عداوهُ مَن عاداک مِن حسدِ
الفصل الثالث و الثلثون
فی الکریم و اللّئیم
[256: ؟]
ثِق بالکریم إذا تَهلَّلَ بِشرُه
و البِشرُ فی وجه اللّئیمِ تملّقٌ
ضدّان بینهُما أخَصُّ تشابهٍ
فهو البشیر بنَیل کلِّ مرادِ
فاحذَر به استدراجَه لفَسادِ
فاحذَر هُدیتَ تشابُهَ الأضدادِ
[257: سعدی]
لئیم را چو تعهد کنی و بنوازی
به دولت تو گنه می‌کند به انبازی
[258: فردوسی]
سر ناکسان را برافراشتن
سر رشته خویش گم کردن است
وز ایشان امید بهی داشتن
به جیب اندورن مار پروردن است
[259: جریر]
إنّ الکریمه ینصُرُ الکرَم103 ابنُها
و ابنُ اللئیمه لِلِّئام نَصورُ
[260: رشید وطواط]
گر کریمی به دولتی برسد
ور لئیمی سعادتی یابد
دوستان را همیشه بنوازد
دوستی خود به کل براندازد
[261: فردوسی]
درختی که تلخ است آن را سرشت
ور از جوی خلدش به هنگام آب
سرانجام گوهر به کار آورد
گرش درنشانی به باغ بهشت
به بیخ انگبین ریزی و مشک104 ناب
همان میوه تلخ بار آورد105 [14الف]
[262: ؟]
ز بداصل چشم بهی داشتن
ز ناپاک زاده مدارید امید
بود خاک بر دیده انباشتن
که زنگی نگردد به شستن سفید
[263: المؤمل بن امیل المحاربی]
و لِلکفّ عن شَتم اللئیم تکرُّماً
اَضَرُّ بِه مِن شَتمِه حینَ یُشتَّمُ
[264: فردوسی]
به بدگوهران بر بس ایمن مشو
که هرچند بر گوهر افسون کنی
چو پروردگارش چنان آفرید
بدینجا یکی داستان است نو
بکوشی کزو رنگ بیرون کنی
تو بر بند یزدان نیابی کلید
الفصل الرابع و الثلثون
فیما یتعلّق بالنّساء
[265: الامام علی(ع)]
دَع ذِکرَهنّ فما لهنّ وفاءُ
یَکسِرنَ قلبَک ثمَّ لا یَجبُرنَه
ریحُ الصّبا و عُهودُهنَّ سَواءُ
و قلوبُهنّ مِن الوفاءِ خَلاءُ
[266: الامام علی(ع)]
لئِن حلَفَت لایَنقُضُ النَأیُ عهدَها
و إن هی أعطتکَ اللِّیان فانّها
فلیسَ لمخضوب البَنان یمینُ
لغیرک مِن خُلّانها ستلینُ
[267: المتنبی]
إذا غدَرَت حَسناءُ أوفَت بعهدها
و إن حقَدَت لم یَبقَ فی قلبها رِضَی
و مِن عهدها أن لا یدومَ لها عهدُ
و إن رضیَت لم یبقَ فی قلبها حقدُ
[268: ؟]
دوستی زنان و ابر بهار
ور زنی صد هزار عهد کند
همچو بادست و برق زودگذار
اعتمادی برو مکن زنهار
[269: نظامی]
زن دوست بود ولی زمانی
چون در بر دیگری نشیند
این کار زنان راست بازست
تا جز [تو] نیافت مهربانی
خواهد که دگر تو را نبیند
افسون زنان بد درازست106
الفصل الخامس و الثلثون
فی العجب و الغرور
[270: امامی هروی]
تکیه برجاه جهان از تو نه بر جای خود است
زینت جاه به جام می گلگون ماند
زانک چشم خرد ار نیک بدو بگماری
که به یک دم شود از کسوت خوبی عاری
[271: سعدی]
به چشم عجب و تکبّر نگه به خلق مکن
به چشم کوته اغیار در نمی‌آیند
که دوستان خدا ممکنند در اوباش [14ب]
مثال چشمه خورشید و دیده خفّاش
[272: سنایی]
هیچ خودبین خدا[ی] بین نبود
گر تو مرد شریعت و دینی
زنگ پنداشت را ز تخته ناز
هیچ خود دیده مرد دین نبود
یک زمان دور شو ز خودبینی
رو فرو شو به آب ذلّ و نیاز
[273: محمد بن حازم الباهلی]
قدّر لِرجلک قبلَ الخُطو موضعها
و لا یغرّنک صفوٌ أنتَ شاربهُ
فمَن علا زلِقاً مِن غِرّه زَلَجا
فربّما کان بالتکدیر ممتزجا
الفصل السادس و الثلثون
فی الحرص و الحسد و البخل و الطّمع
[274: الامام علی(ع)]
إذا ما شئتَ أن تحیی
فلا تبخَل و لا تحسِد
حیوهً حُلوهَ المحیا
و لا تحرِص علی الدّنیا107
[275: انوری]
عمر بر ناگزیر تفرقه کن
هر که را درد ناگزیر گرفت
یک غذا شو که مایه چندان نیست
تا ازو چند قسم آز رسد108
کی به غم خوردن مجاز رسد
که همه چیز را فراز رسد
[276: المتنبی]
وأظلمُ اهلِ الظلمِ مَن باتَ حاسداً
لـمَن باتَ فی نعمائه یتقلّبُ
[277: ذو اللسانین النطنزی]
مالُ البخیل أسیرٌ تحتَ خاتمه
و لیس یُطلَق إلّا یومَ مأتَمه
[278: سنایی]
با قضا سود کی کند حسدت109
خون مگردان به بیهده جسدت110
[279: الامام الشافعی]
إذا طمعٌ ألمَّ بنفس حُرٍّ
علَتهُ مذمّهٌ و علاهُ هونُ
[280: الامام علی(ع)]
إذا اجتَمعَ الآفاتُ فالبخلُ شرّها
و شرٌّ مِنالبخل المواعیدُ و المطلُ
الفصل السابع و الثلثون
فی اکرام الضّیفان و برّ الوالدین و الجیران
[281: الامام علی(ع)]
الضَّیفَ أکرِمهُ تَجدهُ مخبراً
و أطِع أباک بکُلّ ما أوصی به
و حفاظَ جارِک لاتُضِعه فانّه
عمّن یجودُ و من یضنّ و یمنعُ
إنّ المطیع أباهُ لایتضعضعُ [15الف]
لایبلُغُ الشرفَ الجسیمَ مضیَّعُ
[282: مؤلف]
گر111مشرّف شوی به مهمانی
وز پی استمالت و خدمت
دل و جان را فدای مهمان کن
کیش او گیر و نفس قربان کن
[283: ؟][
علیک ببرّ الوالدینِ کلیهما
و برّ ذَوی القُربی و برّ الأقارب
الفصل الثامن و الثلثون
فی العفو و الاقاله و استقراب القلوب و الاستماله
[284: الامام علی(ع)]
و إذا استقالک ذو الإساءَه عَثرهً
فأقِلهُ إنّ ثوابَ ربّک أوسعُ
[285: ابوفراس الحمدانی]
فلا تترکنّ العفوَ عن کلّ زلّهٍ
فما العفوُ مذمومٌ و إن عظُمَ الجرمُ
[286: ؟]
تا توانی به صید دلها کوش
زانک دلها تو را کنند دلیر
[287: ؟]
روی112 دلها به دست اقبال است
چون بگردند آن بود ادبار
[288: ؟]
اول دل مردمانت خوش باید داشت
گر زانک به خوش دلی امیدی داری
[289: ؟]
ما أحسنَ العفوَ عن القادرِ

[290: ؟]
تا توانی دلی به دست آور

الفصل التاسع و الثلثون
فی منع الجزع و انّه لا ینفع
[291: الامام علی(ع)]
لا تجزعنَّ مِن الحوادث إنما
خَرِقُ الرجال علی الحوادث یجزَعُ
[292: سعدی]
قضا به ناله مظلوم و لابه محروم
دگر نمیشود ای نفس بس که جوشیدی
[293: سعدی]
قضا دگر نشود گر هزار ناله و آه
به شکر یا به شکایت برآید از دهنی
[294: الخلیل بن احمد الفراهیدی]
فلا تجزَع لِأمرٍ زادَ ضَیقاً
فکَم صَعبٍ تَشدَّد ثمّ لانا
[295: سعدی] الفارسیه
ای دل ناآزموده113 وقت جزع نیست
طبعت اگر تاب این حدیث نیارد
ور پس از آن کار دهر دست دهد نیک
با ستم روزگار تن ده114 و خو کن
رشته او را به دست صبر دوتو کن [15ب]
پای به اندازه گلیم فرو کن115
[296: ؟] العربیه
قضاءٌ جَری أو کتابٌ سَبَق
قضی اللهُ ما شاء فی حکمِه
فهل ینفعنّ جزعٌ أو قلَق
ففیم اضطرابُک و الأمرُ حقّ
الفصل الاربعون
فیالعجله والکسله
[297: ابوالفتح البستی]
دعِ التکاسلَ فی الخیرات تطلبُها
و لا تکُن عجِلاً فی الأمر تطلبُه
فلیس یسعَدُ فیالخیرات کسلانُ
فلیس یُحمدُ قبلَ النُضّج بحرانُ
[298: الامام علی(ع)]
إجهَد و لاتکسَل و لاتکُ غافلاً
فنَدامهُ العقبی لمن یتکاسَلُ
[299: القطامی التغلبی]
قد یُدرِکُ المتأنّی بعضَ حاجتِه
و قد یکونُ من المستعجلِ الزّلَلُ
[300: ابن هندو]
تأنَّ فإنّ المرءَ إن تأنّی
و ما لمستوفزٍ عجولٍ
أدرکَ لاشکَّ أن تمنَّی
حظٌّ سِوی أنّه تعنَّی
[301]:لشقیق البلخی[
إذا المرءُ کانت له فکرهٌ
ففی کلّ شیءٍ له عبرهٌ
[302: ابوبکر الخوارزمی]
لاتصحَبِ الکسلانَ فی حاجاتِه
عَدوی البلیدِ الی الجلیدِ سریعهٌ
کم صالحٍ بفسادِ آخَرَ یَفسُدُ
فالجمرُ یوضَعُ فی الرماد فیَخمُدُ
[303: فردوسی] الفارسیه
دل و مغز را دور دار از شتاب
به کشتی ویران گذشتن بر آب
خرد با شتاب اندر آید به خواب
به آید که در کار کردن شتاب
الفصل الحادی اربعون
فی ان لا تحصیل للمستحیل و ما یقرب عن هذا القلیل
[304: التهامی]
طُبعَت علی کدرٍ و أنتَ تُریدُها
و مکلِّف الأیّام ضدّ طِباعها
و إذا رجوتَ المستحیلَ فإنّما
صفواً من الأقذاءِ و الأکدارِ
متطلّبٌ فی الماء جذوهَ نارِ
تَبنی الرّجاءَ علی شفیرٍ هارِ
[305: ؟] الفارسیه
تحصیل مستحیل محال است و بیهده
عمر عزیز جان برادر مده به باد [16الف]
الفصل الثانی اربعون
فی ان لا یعرف الفارغ ما فیه غیره حتّی ینتهی الیه سیره
[306: ؟]
إذا کنتَ خِلوا فاعذر الصّبَ فیالهوی
لقد نِلتُ اهلَ الحبّ قبلک فی الهوی
فما المبتلی و المستریح سواءُ
فها أنا أُزری مثلهم و أُساءُ
[307: سعدی]
تو را ز درد دل عاشقان چه غم باشد
که در دیار شما این متاع کم باشد
[308: سعدی]
گفتن از زنبور بی حاصل بود
تا تو را حالی نباشد همچو ما
با یکی در عمر خود ناخورده نیش
حال ما باشد تو را افسانه بیش
[309: سعدی]
آن را که غمی116 چون غم ما نیست چه داند
کز شوق توام دیده چه شب می گذراند
[310: همام تبریزی]
نه گوشت بوده بر در بهر یاری
چه دانی که انتظار یار چون است
نه چشمت را زمانی انتظاری
جگر خون گشتگان را کار چون است
الفصل الثالث والاربعون
فی الصّمت و التحدّت
[311: ؟]
ما إن ندمتُ علی سکوتی مرّهً
العلمُ زینٌ و السّکوتُ سلامهٌ
لکن ندمتُ علی الکلام مراراً
فإذا نطقتَ فلا تکُن مکثاراً

دیدگاهتان را بنویسید